سد باستانی سنگ‌دختران

پس از مطالعه باستان‌شناسی، کارشناسان‌ سازه را از محل اصلی خود بریدند و 2000 متر پایین‌دست‌تر به زمین گذاشتند. چند سال بعد کارشناسان ایرانی سنگ‌دختران را به شکل اصلی آن در کرانه چپ رودخانه کر نصب کردند. دبیر کمیته فنی سد سازی و مدیر گنجینه آب منطقه‌ای استان فارس درباره این بند تاریخی به «جام‌جم» گفت: سنگ‌دختران در واقع دریچه‌های تنظیم آب یک بند بسیار بزرگ به‌جا مانده از دوران هخامنشیان است که آب رودخانه کر (رود کورش) از آنجا به بخش‌هایی از دشت پهناور مرودشت می‌رسیده است.

رود کر از ارتفاعات شمال‌غربی استان فارس سرچشمه می‌گیرد و پرآب‌ترین رود استان فارس است و از آب آن برای آبیاری زمین‌های زراعتی استفاده می‌شود. البته اکنون در محل بند قدیمی سنگ‌دختران، روی این رود، سد خاکی درودزن با هسته رسی احداث شده که با گنجایش حدود یک میلیارد متر مکعب آب، ذخیره قابل توجهی از آب را در استان به‌وجود آورده و طغیان‌های فصلی رود را نیز تا حدودی مهار می‌کند.

محمدجعفر ملک‌زاده افزود: به سبب اهمیت تاریخی و آگاهی از نحوه مهندسی سدسازی در ایران باستان و جلوگیری از انهدام بنای سد باستانی سنگ دختران را از جای خود بریده و در فاصله 2 کیلومتری از محل اصلی، دوباره برپا کردند و امروز این دریچه را می‌توان در 90 کیلومتری شیراز در نزدیکی روستای درودزن مشاهده کرد.

وی با بیان این‌که برای مطالعه باستان‌شناسی اثر گرانبهای سنگ‌دختران و بریدن و حمل آن به محل کنونی و نصب دوباره آن وقت و هزینه زیادی صرف شده است، تصریح کرد: متاسفانه سنگ‌دختران امروز بدون کوچک‌ترین حصار و حفاظی به حال خود رها شده است تا محل تعویض روغن و پر کردن کپسول گاز و آتش برخی افراد شود.

این پژوهشگر سازه‌های آبی تاریخی با بیان این‌که نصب یک تابلو برای معرفی این اثر هزینه چندانی ندارد، تصریح کرد: جا دارد سازمان میراث فرهنگی یا سازمان آب منطقه‌ای استان با پرداخت هزینه‌ای اندک و احداث یک حصار ساده مانع تخریب این اثر تاریخی که نشانی از تمدن عظیم ایرانی دارد، شوند.

سدها یکی از آثار ساخت دست بشر هستند که علاوه بر شکوه و زیبایی جنبه کاربردی نیز دارند و برای نگهداری و استفاده مناسب از آب به کار می‌روند و اگرچه در چند دهه اخیر، بازار ساخت و سازشان در ایران بسیار داغ بوده است، اما پیشینه و عمر واقعی آنها به بیش از 2000 سال پیش در ایران می‌رسد.

بند اصطلاح فارسی سد است و در ایران باستان انواع سد را بند می‌نامیدند؛ چه آنهایی که به منظور بالا آوردن سطح آب رودخانه و سوار شدن آن به سواحل رودخانه ساخته می‌شده و چه آنهایی که به منظور ذخیره آب زیاد، احداث می‌شده است.

از لحاظ قدمت تاریخی سد سازی، ایران را می‌توان در ردیف اول کشورهای سد ساز قدیم به‌شمار آورد. بندهای کوچک و سدهای بزرگ در نقاط مناسب در درون دره‌ها به منظور ذخیره آب، یکی از نشانه‌های تمدن ایران باستان است.

از قدیمی‌ترین و جالب‌ترین بندها یا سدها، در ایران باستان می‌توان به بند بهمن در استان فارس متعلق به دوران هخامنشیان، بند امیر در شیراز، بند ساوه در شهر ساوه، بند فریمان در خراسان و بند کبار قم اشاره کرد.

محمد صداقت ‌/‌ جام‌جم شیراز