روایت یک مرده از زندگی آدم‌های زنده

از نمونه فیلم‌های سینمایی که معیریان آنها را کارگردانی کرده، می‌توان به کما، شارلاتان، چپ دست، احضارشدگان، شیر و عسل و... اشاره کرد، اما سایه روشن اولین سریالی است که در کارنامه‌ معیریان ثبت شده است. داستان این سریال را یک راوی بیان می‌‌کند. راوی پیرزنی است که بتازگی فوت کرده و ماجرای زندگی همسایه‌های خود را برای مخاطبان تعریف می‌کند. متوفی در همان قسمت اول خصوصیات شخصیتی و گوشه‌هایی از زندگی خانوادگی چند نفر از همسایه‌ها را توضیح می‌دهد و به این ترتیب وارد زندگی آنها می‌شود. این شیوه‌ روایت، یعنی روایت توسط یک مرده، پیش از این در فیلم‌های سینمایی مهم و مشهوری مانند «سانست بلوار» تجربه شده و مورد توجه بسیاری از سینماگران و علاقه‌مندان به سینما قرار گرفته است. با این تفاوت که در سانست بلوار، راوی گذشته‌ای که منجر به مرگ خودش شده را بازگو می‌کند ولی در سایه روشن، راوی داستانی در زمان پس از مرگ خود، یعنی آن چه زمان حال همسایه‌هاست را تعریف می‌کند. انگار پس از مرگ، حصار و محدودیت جسم پیرزن از بین رفته و او تبدیل به یک دانای کل شده است که در جریان، آنچه برای همسایه‌هایش اتفاق می‌افتد، قرار دارد. در این شرایط که راوی نمی‌تواند حضور فیزیکی داشته باشد و تأثیرات او از طریق روایتی‌هایی است که می‌گوید، گذشته از این که مفهوم کلام او مهم است، لحن و صدایش هم تأثیر انکارناپذیری در میزان جذابیت او دارد. میزان جذابیت کلامی و تأثیرگذاری مفهوم آن چه راوی می‌گوید، به تجربه و تبحر فیلمنامه‌نویس در ‌روایت‌نویسی بستگی دارد. محمدمحمود سلطانی نویسنده‌ این سریال، در بیشتر مواقع حد و اندازه را رعایت کرده و از چارچوب معین خارج نشده است. برای مثال راوی تجربیات و نقطه نظرهای خودش نسبت به مسائلی مثل احساسی که به شهرش دارد یا قضاوتی که راجع به همسایه‌هایش دارد را برای بیننده شرح می‌دهد، اما این نظریات را طوری بیان می‌کند که بیننده به سالخوردگی او احترام می‌گذارد و به دانایی و اشراف او به مسائل اعتماد می‌کند. کارگردان هم با سلیقه‌ خوبی که در انتخاب ژاله علو به عنوان گوینده به خرج داده، وجود لحن و صدای مناسب برای راوی را تضمین کرده است. انتخاب مناسب معیریان تنها محدود به انتخاب گوینده نمی‌شود. او از بازیگران مطرح تلویزیون مانند رویا نونهالی، نسرین مقانلو، مهدی سلوکی، مهران رجبی، محسن افشانی، اکرم محمدی، فتحعلی اویسی و محمد صادقی استفاده کرده تا خیال خود و بیننده‌اش را از بازی‌ها راحت کند.

بعضی از این بازیگران نقش‌هایی نزدیک به آن چه قبلاً در کارنامه‌شان به ثبت رسانده‌اند را بازی می‌کنند. مثلا همان‌طور که قابل تصور است، رویا نونهالی نقش یک زن خلافکار را بازی می‌‌کند. آن چه این بازیگر و بعضی از بازیگران دیگر، این سریال را از تکرار کردن خودشان نجات می‌‌دهد، تفاوت‌های شخصیت‌پردازی نقش آنها و در مرحله‌ دوم اصراری است که خودشان دارند تا حتی دو نقش شبیه به هم را متفاوت بازی کنند، می‌تواند یکی از خصوصیات مثبت بازیگری باشد که نگاه و تفکر حرفه‌ای دارد.

با نگاهی اجمالی به کارنامه‌ معیریان می‌توانیم دریابیم که بخش مهمی از فعالیت او در سمت کارگردان، در زمینه‌ ساخت فیلم‌های کمدی بوده است. در چند سال اخیر دیده‌ایم که از ژانر کمدی به عنوان ابزاری برای جذب مخاطب استفاده شده و برای این که شمار مخاطبان یک فیلم بیشتر شود، از عناصر و عوامل عامه‌پسند بهره گرفته می‌شود. این عوامل گاهی آنقدر در فیلم‌های یک کارگردان تکرار می‌شوند که دیگر به عنوان مولفه‌های کار او شناخته می‌شوند و گاهی آنقدر این مولفه‌ها درونی می‌شوند که کارگردان از صورت‌های تغییریافته‌ آن در جاهایی که چندان هم مناسب نیستند استفاده می‌کند.

برای مثال عاملی مثل موسیقی که در فیلم «کما» به صورت بزن و بکوب به کار رفته بود و تا حدود زیادی باعث جذابیت و فروش آن شده بود، در سریال سایه روشن جای خود را به کلیپ‌های تصویری داده است.

این تصاویر و استفاده از موسیقی، گاهی نابجا به نظر می‌رسد و بیشتر اوقات این سوال را ایجاد می‌کند که اصلاً چرا باید دقایقی از هر قسمت سریال با پخش کلیپی نامربوط همراه باشد که نه تنها به درک حس و حال آن قسمت کمکی نمی‌کند، بلکه بیشتر حالت یک زنگ تفریح را دارد تا بیننده از فضای سریال دور شود. این در حالی است که تصویر و موسیقی باید در خدمت اهداف فیلم و سریال باشند نه این که راه خودشان را بروند.

در سریال سایه روشن، تصویربردار و نورپرداز هم از خلاقیت‌هایی استفاده‌ کرده‌اند که نشان‌دهنده این نکته است که سازندگان این سریال به همه وجوه کار توجه داشته‌اند. استفاده از رنگ‌های گرم در برخی از جاهای صحنه و استفاده از رنگ‌های خاکستری در برخی دیگر از نقاط صحنه، باعث برجستگی قسمت‌هایی شده که برای کارگردان اهمیت داشته‌اند و او به این وسیله خواسته، نظر مخاطب را به سوژه‌ای که برایش اهمیت داشته، جلب کند. ریتم سریال خوب و مناسب است و چون معیریان خودش تدوینگر است، می‌داند که نام‌ها را با چه ضرباهنگی باید کنار هم قرار دهد تا باعث ملال بیننده نشود.

در مجموع سایه روشن را می‌توان در ردیف آثار سرگرم‌کننده تلویزیون قرار داد. آثاری که زندگی گروهی از مردم را نیز بازگو می‌کند.

شروینه شجری‌کهن / جام‌جم