کدام گزینه مسابقه تلویزیونی را جذاب‌تر می‌کند؟‌

مسابقه‌هایی در رقابت با دیگر برنامه‌ها پیروز می‌شوند که طراحی درستی داشته باشند، به نیازهای مخاطب پاسخ بگویند و بتوانند بینندگان را برای لحظاتی سرگرم کنند. ‌در حال حاضر همه شبکه‌های تلویزیونی یا چندین مسابقه را روی آنتن دارند یا مشغول طراحی مسابقات جدید هستند.

«سرآشپز بزرگ»، «سرزمین دانایی»، «ردپا»، «مشاعره»، «گوی طلایی»، «چهار سه دو یک»، «دو راهی» و «مسابقه محله» عناوین تعدادی از مسابقات فعلی شبکه‌های تلویزیون هستند. برخی کارهای تلویزیونی هم لابه‌لای برنامه‌هایشان مسابقات تلفنی یا پیامکی طراحی می‌کنند.

‌در این گزارش، سراغ چند نفر از دست‌اندرکاران مسابقات تلویزیونی رفتیم و از آنها پرسیدیم که یک مسابقه باید چه برگ برنده‌ای داشته باشد تا به یک برنامه پربیننده تبدیل شود. تهیه‌کنند‌گان مسابقات تلویزیونی هرکدام از دیدگاه خودشان عوامل جذابیت زای مسابقات تلویزیونی را عنوان کردند.

علیرضا ابراهیمی، مجری مسابقه همسفران آفتاب در گفت‌وگو با «جام‌جم» نزدیک بودن مسابقه به شرایط زندگی مردم را شرط اصلی جذابیت یک مسابقه تلویزیونی می‌داند.

همسفران آفتاب مسابقه‌ای است که در آن خانواده‌ها با موضوع روش‌های زندگی پا به میدان رقابت می‌گذارند.

به نظر این تهیه‌کننده، فضای مسابقه باید به زندگی واقعی مردم شبیه باشد. او می‌گوید:‌ نباید خیلی وارد فضاهای فانتزی بشویم. همه ما در خانه کفش‌هایمان را واکس می‌زنیم و دوخت‌ و دوز می‌کنیم. در مسابقه هم باید سراغ همین جور کارها برویم.

‌ابراهیمی ادامه می‌دهد:‌ هدف از برپایی چنین مسابقاتی این است که مهارت‌های زندگی را به مردم آموزش دهیم. یک مرد باید بتواند خودش دوخت و دوز‌های جزیی را انجام بدهد. ممکن است یک روز همسرش در منزل نباشد. مرد نباید کارش لنگ بماند. الان بیشتر آقایان فقط پختن نیمرو و املت را بلد هستند. آشپزی کردن مهارت مهمی است که ما می‌خواهیم آن را آموزش دهیم.

این تهیه‌کننده معتقد است:‌ برخی مسابقات از شرکت‌کنندگان می‌خواهند که کارهای خارق‌العاده انجام دهند. مثلا از مردم می‌خواهند که نقش یک نیروی آتش‌نشان را بازی کنند و یک نفر را از طبقه دوم نجات بدهند. یا مسابقه مردان آهنین که فقط قوی‌ترین مردان می‌توانند در آن شرکت کنند. این مسابقات هم جذابیت‌های خودشان را دارند. اما مسابقه ما به‌دنبال سنجش توانایی مردم در کارهای روزمره است.

ابراهیمی ادامه می‌دهد:‌در بخش عملی ما بچه‌های 7 ‌ساله هم شرکت دارند. حتی این طرح را داریم که بچه‌های 2ساله را هم به برنامه بیاوریم و از آنها بخواهیم در کارهایی مانند سینه خیز رفتن با هم رقابت کنند.

این مجری اعتقاد دارد: ‌در یک مسابقه خوب باید حرکت و جنب و جوش شرکت‌کنندگان را ببینیم و نباید فقط سوال محور باشیم. مجری هم باید بتواند فضا را خوب مدیریت کند. مجری باید قدرت بداهه گویی داشته باشد.

حسین مروی، تهیه‌کننده مسابقه سینمایی «چهار سه دو یک» در پاسخ به این سوال که چطور می‌توان مسابقات را جذاب‌تر کرد، می‌گوید: به نظر من، مسابقه‌هایی که حرکت‌های نمایشی و تصویری داشته باشند، جذاب‌ترند. البته هدف شبکه 4 فقط ایجاد جذابیت نیست، هدف اصلی انتقال مفاهیم و اطلاعات است. ‌

وی ادامه می‌دهد: در حال حاضر، عنصر تفکر و خلاقیت در مسابقات ما کم شده است. مسابقه هفته یک فکر و ایده درست داشت و با سوال «از کی بپرسم» ایجاد هیجان می‌کرد. اما در حال حاضر مسابقات شکل‌های تخت و ساده‌ای دارند. مثلا شرکت‌کنندگان باید از روی حوض آب بپرند یا موانع را رد کنند. شبیه این جور رقابت‌ها را در بیشتر مسابقات بدون هیچ‌گونه نوآوری می‌بینیم. ‌این تهیه‌کننده اظهار امیدواری می‌کند که سری دوم «چهار سه دو یک» جذاب تر از قسمت اول باشد.

او می‌گوید: در سری دوم ارتباط شرکت‌کنندگان با هم چهره به چهره است. ضمن این که ما در این بخش از شرکت‌کنندگان تست بازیگری می‌گیریم و خلاقیت نمایشی شان را می‌سنجیم.

از علیرضا سبط احمدی، تهیه‌کننده برنامه سرآشپز بزرگ می‌پرسم که اهدای جایزه به برندگان چه تاثیری در جذابیت یک مسابقه دارد. وی پاسخ می‌دهد: برای جذاب تر شدن یک مسابقه تلویزیونی چند مولفه داریم که جایزه یکی از مهم‌ترین آنهاست. هر چقدر که جایزه بیشتر باشد، هیجان مسابقه بیشتر می‌شود. این هیجان هم شرکت کننده و هم بیننده تلویزیونی را درگیر می‌کند. بنابراین میزان و حجم و ارزش جایزه با جذابیت یک مسابقه نسبت مستقیم دارد.

در گذشته مسابقات نیم سکه و تمام سکه بهار آزادی هدیه می‌دادند. الان که قیمت سکه بالا رفته است دیگر سکه نمی‌دهند. حتی اهدای معادل ریالی مبلغ سکه هم در توان برنامه‌سازان نیست. چون خیلی خرج روی دست تهیه‌کننده می‌گذارد. ‌این تهیه‌کننده با بیان این که در مسابقه سرآشپز بزرگ به برنده هر قسمت معادل یک میلیون تومان کالا هدیه داده می‌شود، می‌گوید: ما به برنده نهایی‌مان معادل 5 میلیون تومان جایزه می‌دهیم. این جایزه‌ها را اسپانسرهای برنامه تقبل کرده‌اند و به برندگان از کالاهای تولید شده توسط خودشان می‌دهند.

‌علیرضا سبط‌احمدی با اشاره به جوایز 300 هزار تومانی مسابقه پیامکی برنامه نود می‌گوید: در آنجا مردم به قصد دریافت جایزه پیامک نمی‌زنند. آنها بیشتر در مسابقه شرکت می‌کنند که نظرشان را اعلام کنند. ولی به نظر من در مسابقات تلویزیونی جایزه‌ها باید میلیونی باشد. باید برنامه‌های مشارکتی تلویزیون با صاحبان صنایع و شرکت‌ها بیشتر شود تا تهیه‌کنندگان بتوانند جوایز بزرگ بدهند. مثلا چه اشکالی دارد که مسابقات تلویزیونی ما به برندگانشان یک دستگاه خودرو جایزه بدهند؟‌

تهیه‌کننده مسابقه سرآشپز بزرگ حضور اسپانسر (حامی مالی)‌ در مسابقات تلویزیونی را ضروری می‌داند و تاکید می‌کند: باید بپذیریم که مدیریت تولید تلویزیونی دو شاخه دارد. یک شاخه‌اش به مباحث هنری مربوط می‌شود و شاخه دیگرش شامل مسائل صنعتی و بازرگانی می‌شود.

در شبکه‌های تلویزیونی مطرح دنیا گاهی برنامه‌ها هزینه‌های خودشان را تامین می‌کنند. ما هم باید به جایی برسیم که تولیدات فرهنگی‌مان به استقلال برسند.

مدیران صنایع میلیون‌ها تومان برای ساخت و پخش پیام‌های بازرگانی خرج می‌کنند. اما بعضی هایشان نمی‌دانند که اگر اسپانسر یک برنامه بشوند تاثیر بیشتری می‌گذارند. پیام‌های بازرگانی چند‌ثانیه روی آنتن می‌رود اما یک مسابقه تلویزیونی بیننده میلیونی دارد و زمانش هم بیشتر است.

وی مجری خوب و دکور خوب را جزو عوامل تاثیر‌گذاردر کیفیت مسابقه عنوان می‌کند و می‌گوید:‌ این که شرکت‌کننده‌ها چقدر در مسابقه حرکت دارند خیلی مهم است. سوالات هم باید درست طراحی بشوند. البته ما در زمینه برگزاری مسابقات محدودیت‌هایی هم داریم.

مثلا در ترکیه یک مسابقه آبی برگزار می‌شود که ما نمی‌توانیم مشابهش را طراحی و اجرا کنیم. شرکت‌کنندگان آنها پوشش‌هایی دارند که با دین و عرف ما سازگار نیست. حتی اگر تمام شرکت کنندگان هم مرد باشند، باز هم ما نمی‌توانیم آنها را در داخل استخر نشان بدهیم.

‌سبط احمدی ادامه می‌دهد: ما برای ساخت دکور، محدودیت مالی داریم. اگر اسپانسر قوی نداشته باشیم، نمی‌توانیم دکورهای پرخرج و عظیم کار کنیم.

سبط‌احمدی با اشاره به مسابقه هفته که در دهه 70 از تلویزیون پخش می‌شد، یادآور می‌شود: آن مسابقه مخاطبان زیادی داشت. چون در آن زمان، برنامه‌های تلویزیون محدود بود. اگر الان مسابقه هفته تکرار شود، شاید آنقدر پرمخاطب نباشد. اکنون شبکه‌های تلویزیونی ایران رقیبان قدرتمندی دارند. ما برنامه‌سازان در این دنیای نابرابر رقابتی زندگی می‌کنیم و مجبوریم با تمام امکانات سرگرم‌کننده به رقابت با دیگران بپردازیم.

ناصر کریمان، مدیر گروه تفریحات و سرگرمی شبکه تهران با اشاره به این که مسابقات سرزمین دانایی، گوی طلایی و رد پا هم‌اکنون از شبکه 5 در حال اجرا هستند، می‌گوید: از سال 84 به بعد قالب مسابقه در شبکه 5 سیما جدی‌تر گرفته و در ژانر‌های مختلف مسابقاتی برگزار شد. شبکه 5 برای اولین‌بار مسابقه‌ای به نام سرزمین دانایی را در قالب مستند روانه آنتن کرد. همچنین سعی شد که در کارهای جدید تنوع به وجود بیاید.

وی از مسابقات سرزمین دانایی، شهروند، ‌مسابقه بزرگ، راز سیب و هفت خوان به عنوان مسابقه‌های موفق شبکه 5 نام می‌برد و می‌گوید:‌ خیلی از مسابقات شبکه 5 فرا استودیویی بوده‌اند. مثلا مسابقه بزرگ را در فضایی هزار متری و در داخل یک سوله برگزار کردیم. ‌کریمان مسابقات تلویزیونی را به 3 دسته کلی تقسیم می‌کند و می‌گوید: دسته اول مسابقات تلفنی هستند که معمولا شامل بازی‌های رایانه‌ای و گرافیکی می‌شوند. در مسابقات استودیویی مثل مسابقه هفته و پستچی اطلاعات عمومی شرکت‌کنندگان سنجیده می‌شود. مسابقات میدانی هم توانایی فردی و ورزشی شرکت کنندگان را می‌سنجند. مسابقه مستند سرزمین دانایی را می‌توان در قالب سوم دسته‌بندی کرد. ‌

به گفته این مدیر تلویزیونی، ژانر مسابقه یکی از جذاب‌ترین و پربیننده‌ترین ژانر‌های تلویزیونی محسوب می‌شود. ضمن این که در این ژانر می‌توان مهندسی پیام را براحتی انجام داد.

‌مدیر گروه تفریحات و سرگرمی شبکه تهران تاکید می‌کند:‌ در این ژانر می‌توان برخی اطلاعات را در قالب سوالات ارائه کرد. «باغ کتاب» طی چند سال گذشته در نظرسنجی‌های انجام شده عنوان پرمخاطب‌ترین مسابقه تلویزیونی را کسب کرد. این مسابقه پربیننده موضوع ترویج کتابخوانی را در دستور کار داشت. رد پای یک هم همین هدف را دنبال می‌کرد. هیچ روش دیگری در تلویزیون اینقدر ملموس جواب نمی‌داد. در مسابقات بازخورد مردم را خیلی سریع می‌گیریم. برنامه‌های ترکیبی و نمایشی اینقدر سریع بازخورد نمی‌دهند.

در کتاب «مسابقات تلویزیونی» نوشته «بهمن نامور مطلق» مسابقات در 8 دسته کلی بررسی شده‌اند.

معلوماتی پرسش و پاسخ، دیداری و شنیداری، هم‌شناختی، هوشی‌ـ حافظه‌ای، شانسی، نمایشی، ورزشی، جستجویی و ترکیبی 8 دسته‌ای هستند که نویسنده کتاب مسابقات تلویزیونی از آنها نام می‌برد.‌ به عنوان مثال در تعریف مسابقات هم‌شناختی آمده است:‌ یکی از انواع بازی‌ها که به نوع پیشین (اطلاعاتی) شباهت دارد، نوعی است که «هم‌شناختی» نامیده می‌شود. در این نوع از بازی‌ها میزان شناخت افراد از یکدیگر مورد سنجش قرار می‌گیرد. بویژه میزان شناخت زن و شوهر از یکدیگر که دارای جذابیت بیشتری است؛ اما می‌توان با دیگر اعضای خانواده (پسر و پدر، مادر و فرزندان و...) یا دوستان و همکاران نیز این بازی را انجام داد.‌ مسابقات نمایشی بر پایه اجرای یک نمایش هنری یا شغلی استوارند. در تعدادی از آنها، از شرکت‌کنندگان می‌خواهند که با هنرنمایی نظر هیات داوری را جلب کنند، از دیگران پیشی بگیرند.

‌این مسابقات می‌تواند برگزاری نمایش تئاتری برای رساندن یک معما، تقلید از یک خواننده یا هنرپیشه یا انجام دادن کارهای گوناگون هنری به جای طرح مستقیم پرسش باشد.‌ به نظر می‌رسد بیشتر مسابقات تلویزیونی در قالب ترکیبی می‌گنجند. چون در تعریف ترکیبی آمده است: تعدادی از مسابقات جنبه ترکیبی دارند؛ یعنی مرکب‌اند از دو یا چند گونه‌ای که در بالا عنوان شد. به طور مثال، قسمتی از مسابقه به پرسش و پاسخ و قسمتی دیگر به رقابت‌های بدنی اختصاص می‌یابد این مسابقه ترکیبی است.