آفت آثار نمایشی نصیحت کردن است

مجموعه «شاید برای شما هم اتفاق بیفتد» تقریبا در چنین وضعیت بینابینی قرار دارد و نمایش و فیلم ‌است که تجربه‌های واقعی و ملموس زندگی مردم را دستمایه ساخت قصه‌های خود قرار داده و به نوعی داستان راستان تصویری است. خیلی‌ها معتقدند این مجموعه به تأسی از سریال کلید اسرار ساخته شده است.

برای فهم این موضوع و سوالاتی دیگر درباره این سریال با اکبر تحویلیان، تهیه‌کننده این مجموعه به گفت‌وگو نشستیم تا دریابیم شاید برای شما و ما هم اتفاق بیفتد یا نه؟!

«شاید برای شما هم اتفاق بیفتد» انتخاب این عنوان برای مجموعه جذاب است. گرچه طولانی است، اما می‌تواند کنجکاوی هر مخاطبی را برانگیزد. برای شروع مصاحبه از همین نام آغاز کنیم و این‌که چطور شد چنین عنوانی انتخاب کردید؟

راستش انتخاب این نام خیلی زمان برد و تا 3 شب مانده به پخش هنوز اسم مشخص و دقیقی برای سریال انتخاب نشده بود. گروه نویسندگانی که در آن زمان با ما کار می‌کردند اسامی‌ مختلفی پیشنهاد دادند که هر کدام به دلیلی رد شد تا این‌که بر اساس موضوع و ماهیت قصه‌ها و این‌که اتفاقات آن در جامعه ممکن است برای هر کسی بیفتد عنوانی را برگزیدیم که بتواند چنین مفهومی ‌را منتقل کند. یک شب من این اسم را پیشنهاد دادم که البته خیلی‌ها مخالف بودند. یک عده می‌گفتند این نام خیلی طولانی است و در ذهن مخاطب نمی‌ماند. در واقع اسم این سریال یک جمله است و خودمان هم نمی‌دانستیم آیا این عنوان می‌تواند بین مخاطبان جا بیفتد یا خیر. استدلال من این بود چون تعداد قسمت‌های این مجموعه طولانی است بتدریج این نام نیز در ذهن مخاطب ثبت خواهد شد. خوشبختانه همین‌طور هم شد و تیتراژ سریال هم بر همین اساس تهیه و تولید شد که البته فرآیند زمانی طولانی را طی کرد تا متناسب با ماهیت سریال از قدرت تاثیرگذاری برخوردار باشد. تیتراژی که به شکل نمادین تصویری از هبوط انسان در زمین را نشان می‌دهد و تاکید ما بر این بود تنها کسی که می‌تواند انسان را در این وضعیت نشان دهد، خود انسان است. ما سعی کردیم در مجموعه‌های مختلف سریال، این معنا را در قالب داستان‌های گوناگون به تصویر بکشیم.

واقعیت این است که متاثر از آن کار نبوده است. ذهنیت اولیه‌ای که به ما منتقل شد این بود که آقای ضرغامی ‌طی چند سال گذشته علاقه‌مند بودند برنامه‌هایی درباره عملکرد انسان و رفتار و خلقیات او ساخته شود که وجوه تربیتی داشته و به زبان ساده‌ای بیان شود و همیشه وقتی می‌خواستند مثال بزنند می‌گفتند مثل کلید اسرار. این تاثیرگذاری اگر بوده در همین حد بود و نه بیشتر. واقعیت این است که هیچ تشابهی بین مجموعه شاید برای شما هم اتفاق بیفتد و کلید اسرار وجود ندارد مگر در ماهیت کلی قصه‌ها و پیام‌های آن. در ضمن پیام‌ها و ارزش‌های اخلاقی و انسانی چیزی نبوده که آن کشف یا اختراع کرده باشد. دین و فرهنگ و تمدن ما سرشار از مفاهیم و مسائل اخلاقی و انسانی است که متاسفانه ما کمتر به سراغ آنها را رفتیم و درباره آنها فیلم و سریال ساختیم. من تاکید می‌کنم الگوی ما کلید اسرار نبوده است. نه ساختار و نه فرم و نه مضمون و محتوای آن شباهتی با این مجموعه ندارد.

بله، با نظر شما موافقم. علتش هم این است که قصه‌های درام در تغییر اموری که عقوبت سختی در پی دارد بهتر جواب می‌دهد. اصلا یکی از ضعف‌های مجموعه این است که نتوانستیم تاثیر خوبی‌ها را بخوبی نشان دهیم. درواقع بیشتر به رفتارهای بد و پیامدهای آن توجه کردیم تا رفتاهای خوب و برکات آن. با این حال تلاش خواهیم کرد آن روی سکه را هم نشان دهیم و نتایج خوبی‌ها را نیز به تصویر بکشیم.

قطعا همین‌طور است، ولی همان‌طور که گفتم این محدودیت‌ها یا قابلیت‌های درام است که موجب می‌شود تاثیرگذاری وجوه تراژدی اعمال، قابلیت نمایشی بیشتری پیدا کند. به هر حال باید به هر دو وجه قضیه توجه کرد. اصلا خداوند در قرآن از مبشرا و نذیرا سخن می‌گوید و به هر دو جنبه تربیتی تاکید می‌کند. ضمن این‌که در خود قرآن هم توصیف‌هایی که درباره جهنم یا نتایج خطاو گناه‌های آدمی‌ می‌شود، کم نیست. خیلی وقت‌ها از ترس جهنم است که به سمت بهشت می‌رویم.

همین وضعیت متناقض و پیچیده در درام است که نمایش این تحول اخلاقی را دشوار می‌کند و اصلا ساخت فیلم و سریال با سوژه‌های اخلاقی را نسبت به موضوعات دیگر سخت می‌کند. آن تحول اخلاقی باید واجد ساختار منطقی و به قول شما روانشناختی قدرتمندی باشد تا بتواند برای مخاطب باورپذیر شود. در غیر این صورت امکان همذات‌پنداری مخاطب با آن موقعیت یا شخصیت فراهم نشده و صاحب اثر نمی‌تواند به هدف خود برسد. در ضمن یادتان باشد بخشی از این تاثیرگذاری به خود مخاطب و انواع آن برمی‌گردد. به هرحال میزان تاثیرپذیری مخاطب نیز در برابر مسائل اخلاقی و تربیتی یکسان نیست و متناسب با شناخت و موقعیت هرکس متفاوت است. یک فیلمساز نمی‌تواند همه مخاطبان را در قلمروی دامنه تاثیرات اخلاقی اثر خود قرار دهد.

همه این عوامل که برشمردید دلیل این کار بوده است. چون سریال به شکل هفتگی پخش می‌شود امکان این‌که به شکل هفتگی توسط یک کارگردان تولید شود را ندارد. زمانی‌هایی هم که هر شب پخش داریم این مشکل دوچندان می‌شود، لذا مجبوریم از کارگردان‌های مختلفی برای ساخت این سریال استفاده کنیم. درواقع چون تعداد پخش زیاد بود ما مجبور شدیم از تعداد کارگردان بیشتری استفاده کنیم. از طرف دیگر قصه‌های این سریال با موضوعات مختلف نوشته می‌شود و هر کارگردانی توانایی ساخت همه انواع موضوعات را ندارد. در نتیجه ما سعی کردیم از کارگردان‌های متعدد که هر کدام در یکی از ژانرهای مورد نظر توانایی و تخصص لازم را دارند، استفاده ‌کنیم. در واقع ما قصه‌ها را متناسب با شناختی که از تجربه و سابقه کارگردان‌ها داشتیم بین آنها توزیع کردیم. ضمن این‌که قصد داشتیم یک نوع تنوع در ساختار و تولید سریال را نیز تجربه کنیم.

کاملا درست است. به همین منظور جلسات متعددی گذاشتیم تا به یک الگو و فرم کلی و عمومی ‌برسیم و یکدستی سریال از هم نپاشد. در این جلسات سعی کردیم مولفه‌ها و عناصر مشترک سریال را فارغ از نوع قصه و ژانر برای کارگردان‌ها تبیین کنیم تا انسجام کلی اثر حفظ شود. در ضمن برای این منظور از یک تیم ثابت فنی بهره می‌بریم که تا حدود زیادی این انسجام و یکدستی را تضمین می‌کند. به این معنی که تدوین کار همه کارگردان‌ها توسط یک تدوینگر انجام می‌شود که این تمهید به وحدت کلی اثر کمک زیادی می‌کند.

بله، آقای معظمی ‌بیشترین حجم تولید را داشتند، به طوری که از مجموعه 90 قسمتی اول حدود 40 قسمت توسط وی کارگردانی شد و حدود 30تا را نیز محمود معظمی‌کار کردند و آقای راما قویدل نیز چهارپنج قسمت را ساختند و هفت هشت تا هم توسط ترابی کارگردانی شد.

برای این‌که معظمی ‌به شکل ثابت با گروه ما همراه بود. در ضمن سرعت و توان وی در تولید بیش از دیگران بود. کارگردان‌های دیگر یا پیشنهاد یا قرارداد دیگری داشتند که نمی‌توانستند به همکاریشان با این مجموعه ادامه دهند.

نه. به خاطر این‌که بعد از مدتی این فرآیند برای ما طبیعی شد و عوامل تولید با این شیوه کار عادت کردند، البته کار سختی بود، ولی چاره‌ای نداشتیم و تا عید سال آینده نیز این فرآیند ادامه خواهد داشت.

واقعیتش زمانی که این سریال را شروع کردم، فکر نمی‌کردم اینقدر سخت باشد. باور کنید هر قسمت به اندازه یک فیلم سینمایی از من انرژی گرفت چون تمام عوامل کار در هرقسمت تغییر می‌کند. در واقع هر قسمت به شکل یک اثر مستقل با عوامل مستقل تولید می‌شود و این مساله بیش از هرچیز در فرآیند تولید، مصائب خود را تحمیل می‌کند. سیاستگذاری برای این سریال استفاده از بازیگران ستاره نبود و قرار شد در بخش بازیگر بتوانیم نیروهای جدید و تازه نفسی جذب کنیم. ضمن این‌که نوع قصه و ساختار سریال هم نمی‌طلبید تا از بازیگران چهره استفاده شود. الگوی ما قصه‌های ساده با بازیگران جدید و غیرستاره بود.

کاملا درست است. اعتقاد ما بر این است که اگر داستان خوب باشد و متناسب با واقعیت‌های زندگی مردم باشد حتما مخاطب خود را پیدا خواهد کرد و دیده خواهد شد. بازیگران ستاره هم شاید در همان 5 دقیقه اول بیننده را جذب کنند، ولی اگر قصه فاقد جذبیت‌های لازم باشد یا شخصیت فیلم جاذبه نداشته باشد، نمی‌تواند رضایت مخاطب را جلب کند. بنابراین همان‌طور که اشاره کردید تکیه اصلی ما بیشتر بر فیلمنامه و پیامی است که قرار است به واسطه این قصه‌ها به مخاطب منتقل شود. در واقع سریال شاید برای شما هم اتفاق بیفتد، موضوع محور بود و خوشبختانه جواب هم داد. به عبارت دیگر وقتی یک قصه خوب محور باشد، نقش و سهم بازیگر در الویت‌های بعدی قرار می‌گیرد.

همه این منابع و روش‌ها هست. خیلی از این قصه‌ها واقعا اتفاق افتاده است و برخی دیگر هم تخیلی یا محصول ترکیب واقعیت و خیال است. اکثر این قصه‌ها اتفاق افتاده، ولی شخصیت‌های قصه مورد پردازش قرار گرفته است و در واقع وجوه دراماتیکی آن برجسته شده. پارسال با کمیته امداد جلسه‌ای داشتیم و بسیاری از اتفاقاتی را که در آنجا دارای پرونده بود، تبدیل به فیلم کردیم. واقعیت این است که تخیل نویسنده موجب پرورش واقعیت‌ها و شخصیت‌هایی می‌شود که اتفاق واقعی برای آنها افتاده است. آنهایی که واقعی بوده را در تیتراژ ذکر کرده‌‌ایم که این داستان بر اساس یک ماجرای واقعی ساخته شده است.

قسمت‌هایی از مجموعه شاید برای شما هم اتفاق بیفتد که تاکنون پخش شده نشان می‌دهد طیف‌های متنوع و گسترده ای از مخاطبان جذب آن شده و توانستند با سریال ارتباط برقرار کنند، لذا این مجموعه به گروه و طیف خاصی از مخاطب محدود نشده و همه افراد را مدنظر قرار داده است. با این حال برخی قصه‌ها طیف بیشتری از مخاطبان را جذب کرده است. خوشبختانه طبق نظرسنجی‌ها این سریال در جایگاه خوبی قرار دارد.

خیر. هیچ‌وقت روی این موضوع متمرکز نشدیم که از مردم برای سوژه‌ها کمک بخواهیم، اما تحقیقات میدانی همیشه داریم.

برای شخص خود من اتفاق نیفتاده است، ولی برخی قصه‌ها بین اطرافیانم پیش آمده که شخصا با آن مواجه شدم یا برخی آشنایان تعریف کرده‌اند که عین همین ماجرا یا مشابه آن را تجربه کرده‌اند. یا یک بار سر لوکیشنی رفتیم که فردی برای ما قصه‌ای از زندگی خود را تعریف کرد که همان دستمایه یکی از قسمت‌های سریال شد.

قبول دارم. اصلا به نظر من، آفت قصه‌ها نصیحت کردن است. بویژه قصه‌هایی که قرار است یک ارزش یا موقعیت اخلاقی را به تصویر بکشد. اتفاقا خیلی حواسمان به این مساله بود و تلاش کردیم واقعیت موجود را بیان کنیم یعنی آنچه قصه می‌طلبد نه آنچه من بهش فرمان می‌دهم یا ازآن توقع دارم. پیام‌های اخلاقی باید متناسب با فضای داستان بوده و به شکل منطقی از دل آن بیرون بیاید. بنابراین در این سریال معجزه کم دیده می‌شود. ما تلاش کردیم هراتفاق معنوی در قصه واجد یک ساختار علت و معلولی باشد. برخلاف کلید اسرار که مدام از معجزه صحبت می‌کند. جالب این‌که درمعارف دینی ما حتی برای معجزه هم علت و برهان در نظر گرفته شده که درک آن به معارف والایی نیازمند است. در این سریال تلاش کردیم ارزش‌های اخلاقی فرد را مورد توجه قرار دهیم و در حیطه مسائل شخصی از اخلاق سخن بگوییم.

اصلا قضاوت کردن و به تصویر کشیدن قضاوت در عالم نمایش امر بسیار دشواری است. اساسا قضاوت در عالم واقع نیز امر دشواری است، چون ما با ظاهر و وجوه بیرونی انسان‌ها سروکار داریم و از مناسبات و عوالم درونی آنها بی‌خبریم. اما در جهان قصه بالاخره باید شخصیت و سرانجام او به تصویر کشیده شود، لذا از قضاوت در عالم نمایش گریزی نیست، ولی مهم آن است که این قضاوت تا چه حدی به شکل منطقی روایت می‌شود. ضمن این‌که سریال ما موضوع‌محور بود نه شخصیت محور تا درباره افراد موضعگیری کند. در واقع سعی کردیم شرایطی را ترسیم کنیم و قصه را به تصویر بکشیم که ممکن است برای هر یک از مخاطبان هم اتفاق بیفتد حالا مخاطب باید خود را بسنجد که اگر او در این شرایط بود چه می‌کرد. مفهوم اخلاقی قصه نیز به این واسطه به مخاطب منتقل می‌شود.

نه این‌که یک فلسفه یا نحله دینی خاص را مبنا قرار داده باشیم تا مثلا از یک تفسیر از دین سخن بگویم. ببینید پیامبر اکرم(ص) می‌گوید من برانگیخته شدم برای تعالی و تکامل اخلاق. آنچه برای ما مهم بود همین وجوه اخلاقی دین بود که اتفاقا در همه ادیان الهی مشترک است. مثلا دروغ درهمه ادیان نفی شده، لذا ما سعی کردیم از ارزش‌های مهم اخلاقی و انسانی دراین قصه‌ها سخن بگویم و همین را محور قرار دهیم. در واقع ساخت این سریال صرفا برای تامین سرگرمی ‌مخاطب نبوده و یک ضرورت اجتماعی و اخلاقی ایجاب می‌کرده تا چنین مجموعه‌ای ساخته شود. مبنای کار ما تاکید و برجسته کردن اخلاقیات در جامعه و زندگی روزمره افراد بوده است که البته چون در قالب داستان ارائه می‌شود بالطبع قابلیت سرگرم‌کنندگی هم دارد.

سید رضا صائمی
جام‌جم