زمینه‌ساز فساد مالی ؛ فرد یا سیستم؟

تا همین 2 ماه پیش اختلاس123 میلیارد تومانی بانک صادرات که سرانجام با اعدام متهم اصلی ماجرا ـ فاضل خداداد ـ و صدور حکم حبس ابد برای مرتضی رفیق‌دوست به عنوان متهم ردیف دوم پرونده پایان یافت، بزرگ‌ترین اختلاس تاریخ بانکی ایران بود.

در واقع از سال 74 تاکنون اختلاسی به چنین بزرگی در سیستم بانکی رخ نداده یا دست‌کم اعلام نشده بود‌، اما از 2 ماه پیش این فساد مالی صاحب لقب «بزرگ‌ترین فساد مالی تاریخ اقتصادی و بانکی کشور» شده است.

در همین حال با وجود آن که در حواشی و زوایای مختلف این موضوع حرف و سخن زیاد گفته شده ، ‌اما یک سوال همچنان بی‌پاسخ مانده است: مقصر اصلی وقوع این ماجرا کیست؛ فرد یا سیستم؟ روشن است که این فساد مالی متهمانی دارد که به گفته مقامات قضایی 19 نفر بوده و همگی نیز دستگیر شده‌اند، اما اگر این واقعیت را در نظر بگیریم که این فساد اولین مورد در شبکه بانکی نبوده و طبیعتا آخرین آن نیز نخواهد بود، آن‌گاه دایره قضیه را وسیع‌تر و عمیق‌تر دیده و برای پیشگیری حداکثری از وقوع فساد ها در آینده ناگزیر به یافتن پاسخ پرسش فرد یا سیستم خواهیم بود. هم‌اکنون مقامات قضایی و بانکی کشور اطلاعات روشن و یکدستی را درباره چگونگی وقوع ماجرا و کشف آن اعلام نکرده‌اند و لذا معلوم نیست بروز این مورد خاص تحت تاثیر چه عواملی رخ داده است،‌اما 2 نکته آشکار در این امر قابل مشاهده است؛ نکته اول امکانی است که مهندسی سیستم بانکی برای افراد به منظور انجام فساد مالی ایجاد می‌کند و نکته دوم، ضعف و حفره‌های فاحش در سیستم نظارتی بانک مرکزی و بانک‌های عامل است که با وجود وقوع فساد مالی 4 ساله در 7 بانک دولتی و خصوصی، موفق به کشف آن نمی‌شوند. این نکات است که کارشناسان را بر آن می‌دارد که به رهگیری نقاط ضعف بانک‌ها بپردازند تا این توصیه‌ها دست‌کم وقوع موارد مشابه را در آینده دشوارتر کند.

دکتر علی معنوی‌راد، کارشناس ارشد بانکی، وقوع فساد‌های این گونه در سیستم بانکی را زاییده ضعف شدید اطلاعات ‌دانست و به خبرنگار ما ‌گفت: اگر امکان دسترسی و مقایسه و تحلیل اطلاعات در سیستم بانکی فراهم شود، جلوی این موارد تا حد زیادی گرفته می‌شود.

وی افزود: فساد مالی زائیده فضای غیرشفاف است. وقتی اطلاعات تولید، منتشر و تحلیل نمی‌شوند، روشن است در هر گوشه از سیستم بانکی فساد رخ می‌دهد. در واقع اگر سامانه اطلاعاتی بانکی به طور جامع فعال شود، قدرت فردی که الان در اختیار تصمیم‌گیران بانکی است، مشروط خواهد شد.

این کارشناس مسائل پولی و بانکی اظهار کرد: در واقع نبود اطلاعات و فقدان امکان مقایسه آن، قدرت فردی و اعمال نظر افراد قدرتمند در سیستم بانکی را به نحو غیرقابل تصوری افزایش داده است. دستور می‌دهند و دست‌کم تا مدت‌ها کسی هم نمی‌فهمد چه شده است. حالا یک بازرس بعد از مدتی به صورت رندم، مدارک شعبات را بررسی کرده و چیزی می‌یابد، اما این نوشدارو بعد از مگر سهراب است. وی گفت: شما فکر می‌کنید پولشویی فقط بیرون بانک‌ها اتفاق می‌افتد، در صورتی که پولشویان درصددند پول‌های کثیف خود را در سیستم بانکی تطهیر کنند.

اما نکته اینجاست که بخش زیادی از پولشویی الان در خود سیستم بانکی و توسط افراد و برخی عوامل آن اتفاق می‌افتد. چرا؟ چون گردش اطلاعات در درون خود بانک‌ها نیز وجود ندارد. در همین مورد اخیر تبادل اطلاعات از شعبه به سرپرستی و از سرپرستی به مرکز اصلا وجود نداشته و لذا فساد مالی هم کشف نشده است.

وی افزود: لذا تاکید می‌کنم راه مبارزه با فساد در سیستم بانکی از تهیه، تحلیل و انتشار اطلاعات به صورت مکانیزه عبور می‌کند و تا زمانی که امکان مقایسه آنی اطلاعات لازم در درون بانک‌ها وجود نداشته باشد، امپراتوری شعب بانکی برپا خواهد بود. چرا که هم‌اکنون شعب بانکی برای خود جزیره‌های مستقلی هستند که با برخورداری از اختیارات فراوان فقط باید سود بیشتر تولید کنند و تا حد زیادی در روش این تولید سود آزاد هستند. نمونه بارزش هم کمیسیون‌های معاملات شعب است که در تصمیم‌گیری مستقلند.

سیدعباس موسویان، کارشناس بانکداری اسلامی و عضو کارگروه بانکداری بدون ربا به خبرنگار ما گفت: به نظر من بانک مرکزی باید مقررات ضدپولشویی برای درون سیستم بانکی تدوین کند، چراکه هر جا پول زیاد هست، فساد هم هست. وی افزود: اساس مبارزه با پولشویی بر دریافت و انتشار اطلاعات است که ردیابی را ممکن می‌سازد. در ماجرای اخیر سوال بزرگ این است که چرا بانک مرکزی و سیستم نظارتی صنعت بانک موفق به ردیابی نشده‌اند؟ علتش این است که سیستم بانکی فکر می‌کند مرگ فقط برای همسایه است، غافل از این که مرگ برای همه است.

موسویان تصریح کرد: به نظر من مشکل اصلی در بروز فساد های مالی به سیستم بانکی ما بازمی‌گردد. این سیستم است که به برخی افزایش قدرت با نظارت کم و ضعیف داده است. بنابراین اگر سیستم سالم و بیدار باشد، فرد در چارچوب آن امکان عمل خلاف ندارد.

لذا پیشنهاد من این است که برای جلوگیری از تکرار چنین ماجرا‌هایی در آینده نظام‌های ضدپولشویی با اتکا به تهیه و تبادل اطلاعات میان تمامی بانک‌ها و موسسات اعتباری کشور تدوین و راه‌اندازی شود. این سیستم چیزی مثل شبکه شتاب می‌تواند باشد که پاسخ به درخواست را بدون دخالت دست و سریع ارسال می‌کند و تمام بانک‌ها نیز مجبور به عضویت در آن هستند. مطمئن باشید حوزه بازرسی و نظارت سیستم بانکی را این سامانه ضدپولشویی داخلی تا حد زیادی پر خواهد کرد.

سید علی دوستی موسوی
گروه اقتصاد