نمی‌خواستم برده خودم باشم

پارسال گفتم که می‌خواهم همه نمایشنامه‌هایم را بازتولید کنم، ولی گمان نمی‌کردم اولین بازتولیدم زمستان 66 باشد. قبل از این آیدا کیخایی، 2 تا از نمایشنامه‌هایم با عنوان‌های «رقص کاغذپاره» و «یک دقیقه سکوت» را بازتولید کرد. استقبال تماشاگرها را که دیدم، این خواست چندین ساله‌ام در من زنده شد که بازتولید کارهایم را شروع کنم.

بله. این یک روال نادرست در تئاتر ماست که نمایشنامه‌ها یک بار اجرا می‌شوند و تمام. می‌دانیم بندرت پیش آمده که در 30 سال گذشته نمایشی دوباره اجرا شود. این در حالی است که نمایشنامه‌ها در اروپا و آمریکا بارها و برای سال‌های متمادی روی صحنه می‌روند.

به نظرم علتش تا مدت‌ها به مدیران برمی‌گشت. آنها هیچ علاقه‌ای نداشتند که برای حرفه‌ای‌شدن تئاتر بسترسازی کنند، یعنی این مساله‌‌شان نبود. من در پایان سال 89 توانسته بودم خانه هنرمندان را قانع کنم که کارهایم را بازتولید کنم. قرار شده بود 3 نمایشنامه «خشکسالی و دروغ»، «یک دقیقه سکوت» و «نوشتن در تاریکی» را در ایرانشهر اجرا کنم. بعد مدیر قبلی ایرانشهر گفت که فعلا نوشتن در تاریکی را کنار بگذارم. در این حیص و بیص بود که من برادران کارامازوف را برای اجرا در تئاترشهر پیشنهاد دادم که مسوولان آن گفتند ترجیح می‌دهند نمایشنامه‌ای از خودم را کارگردانی کنم. بداهه گفتم ترجیح می‌دهم زمستان 66 را دوباره روی صحنه ببرم که اولش مقاومتی صورت گرفت و البته من توانستم قانع‌شان کنم. بعدش تاکید کردم برای تئاترشهر در جایگاه مهم‌ترین مجموعه‌ نمایشی کشور خیلی خوب است که بازتولید را در برنامه‌ سالانه خود داشته باشد که آنها هم قبول کردند، ولی بعد از این داستان تازه‌ای شروع شد. تا آن موقع من فکر می‌کردم مدیرها مشکل‌سازند، اما ناگهان دیدم تئاتری‌ها با این ماجرا بیشتر از هرکس دیگر مساله دارند. این خیلی عجیب بود و هنوز هم برایم تعجب‌آور است.

احساس می‌کنم تئاتر آن پرنده‌ای است که قفسش باز شده، اما خود تئاتری‌ها نمی‌خواهند از این قفس بیرون بروند. یعنی با بازتولید، تئاتر ما می‌تواند پرواز کند، چرا که این امکان فراهم شده که یک نمایشنامه دوباره و چندباره اجرا شود.

این در ذات و امکان تئاتر است. اگر اجرای سال 76 من را از زمستان 66 دیده باشید، تردید نخواهید کرد که این دو تا کار با هم فرق دارند، بنابراین چرا نباید این فرصت برای نمایشنامه‌ای ایجاد شود که در زمان خودش موفق بوده است و الان هم تماشاگر دوستش دارد.

همین‌جا، تهران. در فلسطین شمالی یک واحد آپارتمان در زیرزمین اجاره کرده بودیم. من آن زمان دانشجوی مترجمی ‌آلمانی بودم که البته داشتم به حقوق تغییر رشته می‌دادم. آن زمستان، موشکباران تهران آغاز شد که نقش بسیار تعیین‌کننده‌ای در زندگی‌ام داشت. آن دوره را اگر تجربه نکرده بودم، ‌نمی‌توانستم این نمایشنامه را بنویسم.

سال 75. خیلی زودتر از اینها می‌خواستم بنویسم. چند بار نوشتنش را شروع کردم، ولی آنچه می‌نوشتم راضی‌ام نمی‌کرد. تا این که رسیدم به این ساختاری که یک مرد دارد نمایشنامه‌ای را می‌نویسد و زن می‌خواندش. همین‌که این ساختار به ذهنم رسید، نمایشنامه را یک هفته‌ای نوشتم. البته بعدها آن را خیلی بازنویسی کردم.

ابتدای این اجرای جدید، یک فیلم پخش می‌کنیم که در اجرای سال 76 و 77 نبود. در این فیلم گفته می‌شود که چرا نباید جنگ را فراموش کرد. اتفاقی افتاده و تاثیر انکارناپذیری بر روان ما گذاشته و این تاثیر نسل به نسل منتقل خواهد شد. من آن احساس شرم از زنده ماندن را نمی‌توانم فراموش کنم.

برخی از اینها سال 76 به فکرم نرسیده بود، اگر هم به فکرم می‌رسید، می‌نوشتم اما در اجرا نمی‌آوردم. آن زمان حساسیت‌ها روی خیلی چیزها بیشتر بود و ممکن بود اجرا را با مشکل روبه‌رو کند.

در جشنواره تئاتر فجر جایزه گرفتم که خیلی به من اعتماد به‌نفس داد. با این حال 13 ماه طول کشید تا اجرای عمومی شود.

بله. علاوه بر حضور بازیگران متفاوت که اصلا یک دنیای دیگری را وارد اجرا می‌کنند، مهم‌ترین تفاوت‌های 2 تئاتر بر اساس یک متن، طراحی صحنه است.

وقتی سال 75، زمستان 66 را نوشتم نسبت به اسم شخصیت‌هایم سهل‌انگار بودم.

بله.

دقیقا.

بله این زبان پیشنهاد خود علی (سرابی) است. نگران بودم که علی نتواند، ولی گویا تماشاگرها باورش کرده‌اند.

بله! خوشحالم که این را از زبان شما می‌شنوم. به هر حال هر دو تا کار را خودم کارگردانی کرده‌ام، خودم آنقدر نسبت به کارهایم منصف و سختگیر هستم که بگویم این دو تا را در مقایسه چطور می‌بینم. تا لحظه‌ای که کارم قوام نگرفت، فیلم اجرای قبلی‌ام را ندیدم. آیدا که آن کار را هم دیده است، به من یادآوری می‌کرد که فلان ‌جای صحنه یک نردبام بود و چه و چه. به عمد فیلم گذشته را ندیدم چون نمی‌خواستم برده‌ کارگردانی گذشته‌ خودم بشوم. تمرین را جوری شروع کردم که انگار اولین بار است دارم این نمایشنامه را کارگردانی می‌کنم، ولی چند روز پیش از اجرا نشستم فیلم آن کار را دیدم و الان معتقدم که این کار خیلی بهتر است! متوجه شدم در گذشته در کارم اشتباهاتی مرتکب شده‌ام که از خودم متعجب شدم. البته همان کار برای خودش جریانی شد. به عنوان نمونه‌ شاخصی از بازی واقعگرا، ولی حالا که پس از سال‌ها می‌دیدمش، به نظرم بازی‌ها درشت و اغراق‌آمیز بود. لابد در آن روزگاری که در تمام کارها دف بود و بازی‌های اغراق‌آمیز، بازی گروه زمستان 66 روان و واقعگرا به نظر می‌رسید.

دقیقا! ولی الان تئاترهای این جوری زیاد شده و من الان متوجه شده‌ام که از اغراق‌های کار قبلی‌ام خیلی فاصله گرفته‌ام. دیگر بعد از این سال‌ها حساس‌تر شده‌ام. من الان بی‌رحمانه درباره 2 کارم صحبت می‌کنم و ممنونم که شما هم درباره این دو کار این‌گونه اظهار نظر می‌کنید.