ثبت ملی مراسم قالیشویان

وی افزود: مراحل اولیه ثبت جهانی این آیین معنوی نیز هم‌اکنون در دست اقدام و در حال پیگیری است.

هر ساله دومین جمعه مهر ماه، روز قالیشویان در مشهد اردهال است. این جمعه که در میان مردم منطقه به «جمعه قالی» شهرت یافته است. قرب و اهمیت خود را از سالروز شهادت امامزاده سلطان علی بن امام محمد باقر(ع) که در 27 جمادی‌الثانی مصادف با 9 مهر ماه واقع شده، گرفته است. مردم و اهالی فین کاشان که دعوت‌کنندگان آن حضرت به این خطه و از حامیان آن حضرت بودند، برای نشان دادن ارادت و پاسداشت این روز، نزدیک‌ترین جمعه به 9 مهر ماه را به عنوان مراسم قالیشویان انتخاب کردند.

بنا بر روایتی قدیمی، زمانی که اهالی فین کاشان با پیکر خونین علی بن باقر در مشهد اردهال روبه‌رو می‌شوند بدن مطهر حضرت را در قالی می‌پیچند و آن را طی یک مراسم پرشور عزاداری، در کنار جوی شاهزاده حسین(ع) شستشو می‌دهند. این جریان در حدود 1260 سال پیش اتفاق افتاده و از آن پس هر سال این مراسم به عنوان یادبود و گرامیداشت آن حضرت، در چنین روزی همراه با عزاداری و زمزمه‌های یاحسین مردم برگزار می‌شود.

این مراسم که هر ساله با حضور بیش از هزاران عاشق دلسوخته در مشهد اردهال برگزار می‌شود، امسال نیز با حضور مسوولان کشوری و محلی ساعت 8 صبح تا 12 ظهر روز جمعه هشتم مهر ماه در بارگاه سلطان علی بن امام باقر(ع) در مشهد اردهال انجام می‌شود.

در این روز خادمان یک تخته قالی پیچیده شده را که رویش یک تکه پارچه سبز کشیده‌اند، از داخل حرم امامزاده بیرون می‌آورند و به بزرگان فینی می‌سپارند. جوانان فینی با دیدن قالی به شور و هیجان می‌آیند و با بانگ و فریاد «یا حسین، یا حسین» برای به دست آوردن قالی به سوی آن هجوم می‌آورند و آن را از بزرگان فینی می‌گیرند. این قالی سمبل جنازه مطهر امامزاده است و قالیشویان همانند جسدی که می‌خواهند به خاک بسپارند نمی‌توانند از آن دل کنده و آن را تحویل دهند. در طول مراسم حمل قالی هم غیر از اهالی فین فرد دیگری حق دست زدن به قالی را ندارد و تنها با عزاداری و سینه‌زنی می‌توانند جمع قالیشویان را همراهی کنند. ‌ جوانان در پناه انبوه مردان چوب به دست قالی را در حالی که گاهی روی دوش و گاهی روی دست دارند از میان جمعیت می‌گذرانند و از صحن صفا به صحن پاپک می‌برند. تشییع‌کنندگان از همان راهی که آمده بودند با «قدم سعی» یعنی با گام‌هایی تند و شتابان و گاهی دوان‌دوان و با هیاهو و ولوله، قالی را به سرچشمه نهر شاهزاده حسین در میدان مقابل زیارتگاه می‌برند.

در پیشاپیش دسته حاملان قالی، مردی میانسال از اهالی چهل حصاران کاشان، سوار بر اسب حرکت می‌کند. این مرد با خود یک جا نماز ترمه را که روی شانه راستش می‌افکند، حمل می‌کند. این جانماز را مظهر و نمادی از جانماز حضرت امامزاده سلطان‌علی می‌دانند و این مرد چهل حصارانی را از نوادگان جانمازدار حضرت می‌انگارند. در پی حامل جانماز، گروهی از مردم خاوه در جلوی قالی عزاداری کرده و علمی را که با پارچه‌های سبز پوشیده شده است، پیشاپیش جمعیت روی زمین حرکت می‌دهند و جلو می‌برند. فینی‌ها و دسته حاملان قالی نیز به دنبال علم با بانگ «الله اکبر» و «حسین، حسین» گویان راه می‌سپارند و پیاپی چوب‌هایشان را در هوا تکان می‌دهند.

پس از پایان آداب شستشو، قالی را دوباره به دوش می‌گذارند و از گذرگاهی در پای کوه اردهال که به در شرقی آستانه امامزاده منتهی می‌شود، به صحن سردار یا صحن فینی‌ها می‌برند. در بازگرداندن قالی به آستانه، خاوه‌ای‌ها و شماری از فینی‌ها در دسته‌ای پیشاپیش حاملان قالی و فینی‌های چوب به دست، سینه می‌زنند و آرام و سنگین نوحه می‌خوانند و دم می‌گیرند. چوب به دستان در تمام طول راه با تکان دادن چوب‌هایشان مردم را از نزدیک شدن به قالی و دست زدن به آن باز می‌دارند.

در صحن سردار (عامر بن ناصر)، فینی‌ها چوب به دست چند دوردر حیاط صحن و در پیرامون چوب می‌گردند. بعد، قالی را به بالای صفه در ایوان بقعه می‌برند. در ایوان، چند نفر از بزرگان مردم فین و خاوه که انتظار قالی را می‌کشند به سوی حاملان قالی پیش می‌روند که قالی را بگیرند، لیکن جوانان از تحویل دادن قالی سر باز می‌زنند و با تکان دادن چوب‌هایشان بزرگان فینی و خاوه‌ای را از نزدیک شدن به قالی دور می‌کنند. سرانجام پس از کشمکش‌های بسیار و در لحظه‌هایی حساس و پرهیاهو و در زیر بانگ و فریاد «حسین، حسین» و «الله‌اکبر، الله‌اکبر»، بزرگان فینی قالی را از جوانان می‌گیرند و به نمایندگان خاوه‌ای تحویل می‌دهند. خاوه‌ای‌ها قالی را با تشریفات و احترامی خاص داخل حرم می‌برند و به خدام آستانه تسلیم می‌کنند.

مراسم قالیشویان در حدود ساعت یک بعدازظهر در فضایی آکنده از حزن و اندوه و در برابر هزاران چشم اشک‌آلود پایان می‌یابد. در این هنگام، فینی‌ها برای زیارت مرقد حضرت امامزاده سلطان علی(ع) به حرم می‌روند. زائران و تماشاچیان پراکنده می‌شوند و برای خوردن ناهار و استراحت به حجره‌ها، چادرها و قرارگاه‌های خود برمی‌گردند.

فروغ صالحی شهرابی / جام‌جم کاشان