تئاتر تجربی معلم می‌خواهد

پیش از هر چیز به خود ِ تئاتر اعتقاد دارم. خودم را مکلف و موظف می‌دانم تئاتر تولید کنم؛ چه به عنوان کارگردان و چه بازیگر. در این راه کار با بازیگران حرفه‌ای یا آماتور هم برایم فرقی نمی‌کند. طبیعی است وقتی در مقام معلم با هنرجو و دانشجویت روبه‌رو هستی، کار سمت و سویی متفاوت پیدا می‌کند و قصد و تصمیماتت تفاوت پیدا می‌کند. در چنین آثاری مثل همین نمایش دایی وانیا، من کارگردان که معلم هم هستم، بیشتر به استعداد، پشتکار، بینش و آمادگی اعضای گروه که همان دانشجویانم هستند، ‌فکر می‌کنم.

هر نمایشی می‌تواند به نوعی اثری تجربی باشد بویژه وقتی با گروهی جوان کار کنی.

این اثر را بالغ بر 26 سال پیش بازی می‌کردم. 2 سال پیش در رادیو با حضور هنرمندانی چون بهزاد فراهانی، مهین نثری، شمسی فضل‌اللهی، فریدون اسماعیلی و... آن را ضبط کردیم. اثر برایم دوست داشتنی و خاطره‌انگیز است و در عین حال بستری بوده که توانسته سبب رسیدن به هدف‌هایم باشد.

من با اصل این اصطلاح کمی مشکل دارم. اگر تئاتر تجربی به منزله بی‌اندیشه سراغ اثری رفتن باشد و عده‌ای جوان خام بی‌هیچ راهنمایی دست به کار بزنند، نه موافق نیستم. نه‌تنها راهگشا نیست، بلکه تنها هنرمند را سرگشته می‌کند و گاه دچار توهم راجع به خودش و کارش، اما اگر به معنای آشنایی، آموزش و شناخت از یک اثر و اندیشه صاحب اثر باشد و با سرپرستی یک معلم ادامه یابد، بی‌شک می‌تواند راهگشا باشد.

برای من بعد از بازیگری و کارگردانی، تدریس و تربیت بازیگران جوان دغدغه‌ای بزرگ و جدی است. بی شک از این کار مشعوف می‌شوم، هرچند طاقت‌فرسا و زمانبر است و در خیلی مواقع با آن چه آرزو و پیش‌بینی می‌کنی هم متاسفانه مطابقت ندارد.

چون بسیاری از آنان بعد از اولین و دومین تجربه، راهشان را گم می‌کنند و کسانی که می‌مانند و ماندگار می‌شوند، اندک و قلیل هستند.

پس کجا؟... هر جا بگویند باید اجرا کنیم. هر چند دست و پایت بسته باشد، اما برای جوانانی که شوق و ذوق دارند و برای اولین بار (البته 90 درصد آنها) به صحنه می‌روند، این سالن مناسب است. هر چند من آماتور نیستم، اما اگر این روند و سیاستگذاری برای همه اعمال شود، پسندیده است.

آن اثر و گروه ایجاب می‌کرد. البته دایی وانیا هم ویرایش و دراماتورژی شده است، اما کمتر. لزومی ندیدم در اثر زیاد دست ببرم. مهم‌تر از آن چخوف و دایی وانیا بستر مناسبی بود تا هنرمندان و شاگردان جوان گروه من در آن خود را بیازمایند. در واقع هر چه اثر سخت‌تر باشد، تلاش برای فهم و ارائه آن بیشتر است.

تصور من این است که نویسنده خالق اولیه و کارگردان خالق ثانویه است. متن به گمانم تراژیک است، چرا که به جدایی، تنهایی و عدم تفاهم می‌پردازد و به بی‌عملی آدم‌ها. به آدم‌هایی می‌پردازد که از بس دست روی دست گذاشته‌اند، حالا باید شاهد ِ آن باشند که موجوداتی مجعول جایشان را بگیرند و به آنان امر و نهی کنند. کجای چنین نمایشنامه‌ای خنده آور است. شاید طنز مخفی و خفیفی داشته باشد، ولی توان خنداندن ندارد.

این ترجمه به گمان بنده روان تر از ترجمه دیگر موجود در کتابفروشی‌ها بود، اما اگر در بعضی مواقع برخی شخصیت‌ها کمی رسمی‌تر حرف می‌زنند، به گمانم از این موضوع برمی‌آید که به طبقه‌ای تعلق دارند که اهل کتاب و فرهنگ‌اند و رعایت مناسبات اجتماعی بیش از طبقات فرودست برایشان اهمیت دارد.

موسیقی تنها در تکمیل اثر باید به کار گرفته شود. به گمان بنده کارایی عناصر و ابزاهای اینچنینی نباید بیش از اندازه باشد و در آنها افراط کرد تا کل اثر را تحت تاثیر خود قرار دهند.

رضا آشفته / جام‌جم