رابط کاربری و دردسر نوآوری

شاتل‌ورث این کار را به دلایل زیادی انجام داده بود. بر اساس ادعای وی، اولین و مهم‌ترین این دلایل این بود که توسعه‌دهنده‌های گنوم می‌خواهند رابط کاربری دسکتاپ را به‌جایی ببرند که هیچ نقطه مشترکی با مسیر اوبونتو ندارد. در حالی که تیم طراحی رابط کاربری اوبونتو می‌توانست شیوه‌ای به کار گیرد که با نیاز مخاطبان اوبونتو نیز همسو باشد.

حالا که بیش از یک‌سال از آن تاریخ گذشته است، به این سوال بر می‌گردیم که آیا همچنان این موضوع مشکل محسوب می‌شود؟ با یک جستجو در اینترنت می‌توان به این نتیجه رسید که خشونتی که در ابتدای عرضه این نگارش ‌وجود داشت، خیلی ثابت نمانده است.

در حالی که 5 هفته به عرضه اوبونتوی 10/11 باقی مانده به‌ نظر می‌رسد فرصت مناسبی باشد تا دوباره به این ماجرا برگردیم و این بار به کسانی رجوع کنیم که از زمان عرضه با رابط کاربری یونیتی کار کرده‌اند. آیا آنها از اوبونتو استفاده می‌کنند و یونیتی را برای به کارگیری گنوم غیرفعال کرده‌اند یا به‌طور کامل رابط کاربری دیگری را جایگزین کرده‌اند؟ آیا کاربران برای رفتن به‌سوی توزیعی که دیگر گزینه استفاده از گنوم را هنگام لاگین ندارد، آماده‌اند؟ یا می‌توانند به‌طور کامل قابلیت‌های یونیتی را به‌کار بگیرند؟

شاید در نظر کاربران متوسط لینوکس، هیچ مشکلی درباره یونیتی وجود نداشته باشد، اما استفاده از کلیدهای ترکیبی میانبر در این توزیع کم‌کم جای خودش را به کلیک کردن داده است (هرچند بعد از مدتی آدم حس و حال درست کردن دستی این کلیدهای ترکیبی را هم از دست می‌دهد) همچنین جستجوی آن نیز به‌گونه‌ای است که باید چند ساعتی را صرف پیکربندی آن کرد تا نتیجه‌ای منطقی و درست بدهد. هر چند بسیاری از کاربران امروزی، حتی کاربران Power User از مرورگرها استفاده می‌کنند، اما این موضوع را نمی‌‌توان رد کرد که رابط کاربری یونیتی برای کاربران تنبل تر طراحی شده است.

در چند سال گذشته رابط‌های کاربری مرتبط با نرم‌افزارهای آزاد با تغییرات زیادی روبه‌رو شده‌اند، ابتدا KDE بود که پس از وقفه‌ای دوباره سر پا شد. در سال جاری علاوه بر گنوم و اوبونتو نیز دسکتاپ‌های کاملا متفاوتی را عرضه کردند که اعتراضات هواداران را نسبت به توسعه‌دهندگان در پی داشت. هر چند گنوم و اوبونتو مصمم بودند تمام شکایات را نادیده بگیرند و به روند خود ادامه دهند.

دسکتاپ‌های آزاد از یک سو به توسعه نوآورانه همیشگی نیاز دارد تا هم نظر توسعه‌دهندگان را جلب کند و هم با رقبای تجاری خود، به رقابت بپردازد. از سوی دیگر اگر توسعه‌دهندگان توجهی به نظر کاربران نشان ندهند، ‌آنها را از دست می‌دهند که باعث می‌شود کل پروژه به حالت تعلیق درآید. بنابراین چه کاری باید کرد که جلوی این خرابی‌ها را گرفت؟ شاید راه‌حل یکی، یا مجموعه‌ای از روش‌های زیر باشد:

کاربران در تغییر عادت‌های خود محتاط عمل می‌کنند. حتی تغییراتی که باعث می‌شود کار با سیستم نیز راحت‌تر انجام شود، در صورتی که خیلی جدید و نو باشد، ممکن است مقبول واقع نشود. بنابراین در صورت امکان بهتر است تغییرات را مرحله به مرحله انجام داد و در چند نسخه مختلف رونمایی کرد.

تست توسط کاربر می‌تواند در دنیای منبع‌باز به بهترین نحو انجام شود. اما انجام آن در انتهای مراحل توسعه نرم‌افزار، بازخورد لازم را ندارد. توسعه‌دهندگان نیز همانند کاربران دوست دارند مطابق نقشه پیش بروند تا این که مدام آنها را عوض کنند.

این‌که طراحی جدید چقدر نوآورانه است، اهمیتی ندارد. برخی کاربران همیشه رابط کاربری ساده‌تر را می‌پسندند. اگر هر دو طرح را به کاربر بدهیم، در این صورت احتمال این‌که گزینه جدیدتر را انتخاب کند، بیشتر می‌شود تا این‌که نسخه جدید را به‌آنها بدهیم و بعد شکایات مختلفی را بشنویم که می‌خواهند به نسخه قبلی بازگردند.

گنوم 2 و KDE3 هر دو تفاوت‌های زیادی با هم داشتند. با این حال، قابلیت‌هایی وجود داشت که در هر دو مشترک بود و کاربر هنگام کار با یکی از این دو، کلا سردرگم نمی‌شد. اگر آیکون‌های دسکتاپ، منوها یا پنل‌ و اپلت را می‌خواستند، در هر دوی دسکتاپ‌ها می‌توانستند آن را پیدا کنند.

اما درست نقطه مقابل این حرکت، گنوم3 و یونیتی قرار دارند که کاربران را وادار کرده است به ‌شیوه‌ای با سیستم کار کنند که به‌نظر برنامه‌نویس‌ها درست است. به‌ همین دلیل بسیاری از کاربران فکر می‌کنند این رابط کاربری، آنها را محدود می‌کند.

مد زودگذر است و باید درباره طر‌ح‌ها و استفاده‌پذیری آنها بحث و بررسی شود. شاید طرح‌ها در نگاه اول فوق‌العاده به نظر برسند، اما تنها در نتیجه این بحث‌ها و گفتگوهاست که می‌توان تشخیص داد یک طرح پایدار است یا زودگذر. در غیر این صورت هزینه‌های سنگینی در پی خواهد داشت.

یکی از مهم‌ترین نشانه‌هایی که می‌توان فهمید آیا یک طراحی را آماتوری با دانش اندک ارائه کرده است، یا نه؛ این است که به جنبه زیباشناختی آن اثر توجه کنیم سپس بعد از آن، عملکرد را در نظر بگیریم. در یک طرح خوب و حرفه‌ای زیباشناختی در خدمت عملکرد است و آن را کامل می‌کند.

در حقیقت، اغلب کاربران هنگامی که طرحی زیبا را می‌بینند، آن را برای مدت کوتاهی تحسین می‌کنند، اما اگر طراحی یک نرم‌افزار جلویشان گذاشته شود و مجبور باشند از میان کارکرد و طراحی یکی را انتخاب کنند، به ‌طور قطع و حداقل یکی از آنها همیشه کارکرد را انتخاب می‌کند.

یک طراحی موثر طراحی‌ای است که بتواند بعد ازنخستین باری که مورد استفاده قرار می‌گیرد، دیگر مورد توجه نباشد و به پس‌زمینه منتقل شود. رابط کاربری‌ای که مدام توجه را به‌خود جلب می‌کند (به‌دلیل جلوه‌های بصری) جلوی روند معمول کارها را در یک سیستم خواهد گرفت.

به‌عنوان مثال، یک رابط کاربری پرزرق و برق را می‌توان به کتابی تشبیه کرد که هر صفحه آن به یک شکل و یک مدل صفحه‌آرایی شده و انواع رنگ‌ها در آن به کار رفته است.

بدون آمادگی قبلی، هیچ عمل رادیکالی را نباید انجام داد. به‌عنوان مثال، این‌که قرار است انقلابی در طراحی یک رابط کاربری رخ بدهد، نیاز به این دارد مخاطب را برای مواجهه با این انقلاب آماده کرد و همچنین آماده تغییر روند توسعه به‌گونه‌ای باشد که با نخستین موج‌های بازخورد منفی، مسیر حرکت توسعه را اصلاح کرد.

محمدرضا قربانی