آیا اردوغان لائیک است؟

در این استقبال، هدف از ستایش اردوغان، دفاع از تجربه ترکیه در زمینه لائیک و تمجید از شخص آقای اردوغان و مواضع وی نیست، بلکه تلاشی است برای اقناع ملت مصر مبنی بر این که نظریه لائیسم و گسترش آن در جامعه مصر، راه‌حل مناسبی برای این کشور خواهد بود.

کشور مصر که اکنون تلاش می‌کند نظام جدیدی را پس از انقلاب خود تاسیس نماید، حق دارد خود را از تاریکی‌های استبداد، خودکامگی و عقب‌ماندگی برهاند و به پیشرفت، توسعه و آزادی برساند. در این میان لائیک‌های مصر عقیده دارند باید راه ترکیه را پیموده و پایبند به ارزش‌ها و اصول تفکر لائیسم بود که کلید سحرآمیز آینده‌ای روشن برای مصر خواهد بود!

ما در گذشته به نقد تفکر لائیسم و حکومت‌های غیردینی پرداخته‌ایم، اما به دلیل سفر اردوغان به مصر همراه با همسر و دو دختر محجبه‌اش ـ که لائیک‌ها با وجود نفرتشان از ظواهر دینی و ازجمله حجاب اسلامی، آن را تحمل کرده و موقتی می‌دانند ـ دوباره به این موضوع می‌پردازیم.

جالب این که لائیک‌های ترکیه، اردوغان را شخصی که برای بازگشت به گذشته تلاش می‌کند و خطری برای لائیسم و دموکراسی به شمار می‌رود، معرفی می‌کنند. آنچه برخی گمان می‌کنند، ارتباط حتمی و ناگسستنی میان لائیسم و آزادی و پیشرفت وجود دارد باید گفت این پنداری باطل و نادرست است، زیرا در علوم سیاسی و تاریخ حکومت‌ها و احزاب سیاسی، اصل ثابت شده‌ای نیست.

لائیسم، اساس تفکر غرب در برابر سلطه‌گری کلیسا و روحانیون مسیحی به شمار می‌رود. به همین دلیل، بر پایه تفکر مادی و نگرش ماتریالیستی به جهان محسوس بنا گردید که برخی از پیروان این مکتب، جهان غیب را نفی کرده و با دین به دشمنی پرداختند و برخی دیگر، جایگاه عالم غیب را تضعیف کرده و با دین از در آشتی درآمدند، اما آن را از عرصه عمومی خارج کردند؛ در هر دو حالت، رابطه ضروری و حتمی میان لائیسم و دموکراسی وجود ندارد.

لائیسم اگر در برخی از کشورهای غربی با دموکراسی سازگار بود در کشورهای عربی (که حکومت‌های آنان بر پایه این تفکر بنا شد. همچون تونس و عراق در زمان صدام حسین)‌ نتایج ناگواری به همراه داشت و به ابزاری برای سرکوب و استبداد تبدیل شد.

به همین دلیل، می‌توان گفت اگر تمام دولت‌ها و حکومت‌های دموکراتیک در جهان غرب، لائیک بودند، تمام دولت‌های لائیک، ضرورتا دموکراتیک نخواهند بود.

از اموری قابل توجه، این که لائیسم در ترکیه نیز از ابتدای اجرای آن در دهه بیستم قرن گذشته و توسط کمال آتاتورک، همواره با دموکراسی مشکل داشته است.

تاکنون سه بار کودتاهای نظامی و خشونت‌آمیز و یک بار مسالمت‌آمیز به بهانه دفاع از لائیسم و در مخالفت با جریان‌های دموکراتیک در ترکیه صورت گرفته است.

علاوه بر آن، محور کشمکشی که اردوغان هم اکنون درگیر آن شده و تلاش می‌کند قانون اساسی جدیدی را در ترکیه تهیه کند همین است که می‌خواهد این کشور را به دولتی دموکراتیک و جمهوری که مردم در آن نقش اساسی داشته باشند و دست نظامیان در حفاظت از لائیسم و سیاستگذاری کوتاه شده باشد، تبدیل کند.

هر پژوهشگر منصفی که اوضاع را با دقت بررسی کند، نمی‌تواند پیشرفت‌های ترکیه و جایگاهی را که این کشور در تحولات سیاسی کنونی به دست آورده است به لائیسم نسبت دهد.

بلکه این کامیابی‌ها در درجه نخست به دلیل وجود دموکراسی در ترکیه است. لائیک‌های ترکیه، همین شخص اردوغان را به مدت 4 ماه در حبس نگه داشتند، اما مردم ترکیه و دموکراسی در این کشور بود که وی را به ریاست دولت رساند تا انتقال قدرت در کشور ترکیه انجام شود و این کشور به قدرتی اقتصادی و روبه رشد و قطبی در منطقه تبدیل گردد.

من همواره مخالف این درگیری‌های بیهوده بر سر عنوان حکومت آینده مصر بوده و هستم که برپایه لائیسم تشکیل شود یا برپایه دین. این درگیری میان گروهی از نخبگان فرهنگی مصر در جریان است که خود را نماینده جامعه می‌دانند و می‌خواهند نگرش خود را بر جامعه تحمیل کنند.

آنها گویا می‌خواهند ما را از دوران سرپرستی و خودکامگی حسنی مبارک خارج کرده و به سرپرستی نخبگان پرهیاهو بسپارند. نمی‌دانم چرا به مردم مصر اجازه نمی‌دهند تا خواسته خود را اعلام کرده و سرنوشت کشورشان را خودشان رقم بزنند.

چرا ما قبل از هر چیز بر ضرورت اجرای دموکراسی و آزادی بیان و آزادی تشکیل احزاب و تشکل‌های سیاسی و اجازه مشارکت مردم و نقد و سوال از مسوولان تاکید نمی‌کنیم؟

کسانی که گمان می‌کنند لائیسم، ضامن آزادی و دموکراسی در جامعه مصر خواهد بود، در اشتباه هستند. من فکر می‌کنم این توهم ناشی از تقابل با کسانی است که در جریان انقلاب شعارهای اسلامی و دینی سر می‌دادند.

اینها نشان می‌دهد که دو طرف به عنوان حکومت آینده توجه می‌کنند و قدرت یا ضعف کشور مصر برایشان اهمیتی ندارد. حال آن که باید جامعه مصر را از طریق تقویت نهادها و احزاب سیاسی این کشور قدرتمند ساخت.

اردوغان فرزند لائیسم نیست، بلکه فرزند قانونی جامعه‌ای است که تجربه دموکراسی را در کشور خود بخوبی رشد داده و به برکت اجرای دموکراسی و مشارکت مردمی به جایگاه کنونی دست یافته است.