گفت‌وگو با رضا عبداللهی، شاعر و نویسنده

گردگیری تاریخ ادبیات با اندیشه‌های به یاد ماندنی

اثر تازه رضا عبداللهی، شاعر و محقق ادبی، هفته گذشته طی مراسمی در فرهنگسرای آفتاب رونمایی شد. «اندیشه‌های به یاد ماندنی» نام این اثر است که گرچه به مباحثی مثل افسانه‌های زندگی حافظ و نیز پیروان سعدی می‌پردازد، ولی رویکرد اصلی آن، توجه به سخن‌پردازان گمنام در سده‌های مختلف تاریخ ادب فارسی است. بهانه گفت‌وگو با این محقق، انتشار کتاب و فهرست‌بندی متفاوت آن بود.

کد خبر: ۴۲۷۸۴۱

اندیشه‌های به یاد ماندنی دربردارنده کدام دسته از مقاله‌های شماست؟

این کتاب مجموعه مقالاتی با موضوعات متنوع است. تعدادی از این مقاله‌ها به طور اختصاصی به شاعرانی می‌پردازد که در سده‌های مختلف شعر فارسی شعر می‌سروده‌اند ولی اکنون گمنام مانده‌اند و دیوانشان مورد توجه کارشناسان قرار نگرفته است. موازی‌کاری در حوزه شعر کلاسیک متاسفانه باعث شده در این حوزه تنها به شاعران خاصی نظیر حافظ، سعدی و مولوی پرداخته شود. این آثار به اندازه لازم تاکنون منتشر شده‌اند و در دسترس عمومی مردم قرار دارند؛ در صورتی که می‌بینیم هم‌عصر با این شاعران، افراد دیگری نیز بوده‌اند که شعرشان از نظر فنی و درونمایه قابل اعتناست. از برخی از این شعرا، تنها نسخه‌های خطی باقی مانده‌اند که در خطر نابودی هستند. بنده با این رویکرد، برخی از این آثار را تصحیح و منتشر کردم. مقالات موجود در این کتاب در واقع نتیجه کار بنده روی نسخه‌های خطی آثار شعرای بزرگ اما گمنام است. از تعداد زیادی از این افراد در تذکره‌ها نام برده شده است و این نشان می‌دهد در زمان خود توانسته‌اند روی جریان شعری موثر باشند. از واله اصفهانی، شفیعای شیرازی و نقشبند یزدی و صبوری تبریزی تاکنون بجز کاری که من برای دیوان‌هایشان انجام دادم، چیزی منتشر نشده بود. شما می‌بینید که شاعری مثل شفیعای شیرازی چیزی کمتر از صائب ندارد. به عنوان مثال در جایی که می‌گوید: «سرزده وارد نشو، میکده حمام نیست / طاعت پیر مغان، برهمه‌کس واجب است» می‌بینیم که سخنوری به اوج خود رسیده است.

از این منظر اگر نگاه کنیم متوجه خواهیم شد در این اثر، تقسیم‌بندی‌های ویژه‌ای را مدنظر داشته‌ام.

علاوه بر این، مجموعه مقالاتی درباره شاعران بزرگ نیز وجود دارد. به عنوان مثال در یکی از آنها به افسانه‌هایی اشاره شده است که حول محور زندگی حافظ وجود دارد. بسیاری از این داستان‌ها سند علمی و تاریخی ندارند. علاوه بر آن، در یادداشت دیگری در کتاب به حافظ‌های دیگری اشاره شده است که در تذکره‌ها نامی از آنها برده شده است. درست است که خواجه شمس‌‌الدین محمد شاعر جهانی و تنها حافظ شناخته شده ماست ولی افرادی با تخلص حافظ نیز وجود داشته‌اند که عمده‌ترین وجه تشابهشان با خواجه شیراز، حافظ قرآن بودن است یا این که در مقاله دیگری به بررسی نحوه تأثیرپذیری ادیبان از نثر‌های سعدی شیرازی پرداخته شده است.

شاعران پیشه‌ور که از آنها در کتاب یاد کرده‌اید، اشاره به چه کسانی است؟

شاعران پیشه‌ور به گواه تاریخ از قریحه بسیار خوبی نیز برخوردار بوده‌اند. تا جایی که بسیاری از شعر‌هایی را که امروز بر زبان عامه مردم جاری است، در میان اشعار آنها می‌توان یافت. حتی برخی از این افراد در زمان صفویان شغل خود را رها کرده و روی شاعری متمرکز شدند. البته تلاش کردم به شهرهایی که زیاد مورد توجه قرار نگرفته‌اند نیز نظری داشته باشم. اشاره به شاعران شهر دماوند در این کتاب حاصل پژوهش با این نگرش است.

در جایی از کتاب می‌بینیم از شاعران مقتول نام برده شده است. این دسته‌بندی از کجا آمده است؟

در طول تاریخ شعر فارسی همواره به نام شاعرانی برمی‌خوریم که به دلایل مختلف شهید شده یا به قتل رسیده‌اند. البته درباره این افراد در تذکره‌ها اجماع معناداری مشاهده نمی‌شود و به همین دلیل به دست آوردن یک فهرست کامل ممکن نیست.

آن طور که متوجه شدم، دیوان برخی شاعران مورد بحث در دسترس عموم مردم نیست. بنابراین انتشار مقاله علمی درباره آنها می‌تواند برای کسی مفید باشد؟

ببینید محققان ادبیات بوده‌اند که همواره امثال مولوی و سعدی را به مردم معرفی کرده و آثارشان را زنده نگه داشته‌اند. این را به عنوان یک محقق نمی‌گویم، ولی حقیقت این است قسمت زیادی از این شهرت مربوط به تحلیل‌ها، تذکره‌ها و تصحیح‌هایی است که همواره وجود داشته است. این صحیح نیست که بچه‌های ما تنها تعداد محدودی از اهالی ادب و فرهنگ را بشناسند. باید برای معرفی شاعران کمتر شناخته شده گام‌های جدی برداشت. البته پیش از این دیوان واله اصفهانی، شفیعای شیرازی، صبوری تبریزی و حسرت همدانی را تصحیح و منتشر کرده‌ام. در واقع نسخه‌های چاپی این آثار کم و بیش در اختیار مردم و دانشجویان قرار دارد.