مجلس ، نیمه پنهان دیپلماسی کشور

ابتدای انقلاب اسلامی، سیستم پارلمانی ایران بر مبنای قانون اساسی به صورت سیستمی غیرریاستی بنا نهاده شد و به همین دلیل مجلس قدرت عمل زیادی برای کنترل امور کشور و اعمال نظر به صورت مستقیم از طریق کنترل نخست وزیر را به دست آورد، اما از سال 1368 به بعد نظام سیاسی ایران به نظام ریاستی تغییر شکل داد تا پراکندگی قدرت حاصل از نظام غیرریاستی ـ که سرعت عمل در تصمیم‌سازی کشور را پایین می‌آورد ـ به واسطه این تغییر حل شود. این تغییر باعث تولد سیستم ریاست جمهوری به عنوان قدرت اصلی اجرایی کشور شد. مجلس در بسیاری مسائل از این زمان به بعد نقش قوی نظارتی را به عهده گرفت، اما میزان احاطه و قدرت تصمیم‌سازی آن به نوعی کاهش یافت.

یکی از مهم‌ترین مسائلی که در این گزارش قصد بررسی آن وجود دارد، سهم مجلس در سیاست خارجی کشور و میزان تاثیر‌گذاری آن از میان تمامی اختیارات این نهاد مهم است. مجلس شورای اسلامی از زمان تولد خود پس از انقلاب شکوهمند اسلامی ایران از سوی قانون اساسی و با حمایت‌های امام خمینی، رهبر کبیر انقلاب اسلامی به «عصاره فضایل ملت و در راس امور بودن» مشهور شد.

این مساله به معنی تجمیع تعداد مشخصی از نخبگان در حوزه‌های مختلف، برای راهیابی به نهاد تصمیم‌سازی کشور در جهت بروز و ظهور بُعد دموکراتیک انقلاب اسلامی ایران از طریق مشارکت آحاد ملت بود.

از زمان تولد خانه ملت در ایران پس از انقلاب، سهم تاثیر‌گذاری مجلس و بسیاری از نخبگان بویژه کسانی که دارای تجربیات و تحصیلات مرتبط با حوزه سیاست خارجی بوده‌اند در قالب کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس بوده است. در این میان آنچه باید به صورت مشخص به آن پرداخته شود، میزان اختیارات قانونی مجلس شورای اسلامی برای تاثیر‌گذاری و دخالت در امور سیاست خارجی کشور است. پارلمان‌ها بسته به ساختار سیاسی هر کشوری به اشکال گوناگون در حوزه سیاست خارجی موثر هستند. البته قوه مجریه با داشتن وزارتخانه‌ای مشخص با عنوان وزارت امور خارجه و نیز وجود قوانین و مقررات مختلف بویژه در قانون اساسی، نقش پررنگ‌تری در حوزه سیاست خارجی دارد که در جمهوری اسلامی ایران نیز همین وضعیت حاکم است و به همین دلیل نیز قوه مقننه نقش کمرنگ‌تری در حوزه سیاست خارجی دارد.

براساس اصل هفتاد و ششم قانون اساسی، مجلس دارای اقتدار است تا بتواند هرگونه ممیزی و بررسی و تفحصی را در کارهای مملکت انجام دهد که از بارزترین مصادیق آن، بررسی و کاوش و تحقیق و تفحص در تمام امور کشور ازجمله سیاست خارجی است. در حوزه اختیارات و وظایف خاص مجلس، طبق قانون اساسی برخی صلاحیت‌های مرتبط با مسائل سیاسی و روابط خارجی منحصرا در اختیار مجلس شورای اسلامی است. مطابق با این قانون هرگونه تغییر در مرزهای کشور باید به تصویب چهار پنجم نمایندگان مجلس برسد و دادن وام یا کمک‌های بدون عوض داخلی و خارجی از طرف دولت باید با تصویب مجلس شورای اسلامی انجام شود. همچنین پیمان‌ها و توافق‌های بین‌المللی باید به تصویب مجلس برسد.

در کنار همه محدودیت‌هایی که به علت تغییر نقش مجلس قبل و بعد از انقلاب در وظایف و تاثیر‌گذاری بر مسائل کشوری به وجود آمد، نقش بسیار مهم و اساسی مجلس در معادلات کشور که طبق قانون اساسی دارای حق بالایی برای دخالت در تصمیم‌سازی‌ها و نظارت بر اجرای تصمیمات است، موجب ایجاد ادبیات جدیدی در مناسبات مجلس شد تا توان تاثیر‌گذاری پارلمان در سیاست خارجی را از طریق ایجاد بسترهای مورد نیاز برای ورود موفق‌تر دولت‌ها به عرصه تصمیم‌گیری در این حوزه افزایش دهد. این ادبیات جدید، دیپلماسی پارلمانی نام گرفت که در
هر کشوری دارای ابعاد مختلفی است. از سفرهای روسای مجالس به کشورهای مختلف به دعوت پارلمان‌های این کشورها تا سفر نمایندگان برای شرکت در کمیته‌های مربوط به مجالس کشورهای مختلف و دعوت از آنها برای حضور در ایران جهت رایزنی و تبادل تجربیات و درنهایت نقش‌آفرینی در مسائل جهانی از طریق ارائه بیانیه و مسائلی از این دست. بیشتر از همه شکل‌های فعلی دیپلماسی پارلمانی، تشکیل گروه‌هایی به عنوان گروه‌های دوستی پارلمانی به عنوان ابزار اجرایی مجلس در جهت پیشبرد اهداف کلان سیاست خارجی کاربرد پیدا کرده است.

مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی به بررسی راهکارهای افزایش تاثیر‌گذاری مجلس در سیاست خارجی کشور از طریق مطالعه سیستم دخالت پارلمان در این حوزه در برخی کشور‌های دنیا پرداخته است. به طور مثال در کشور آمریکا رئیس‌جمهور، سفرای این کشور را در سایر نقاط جهان انتخاب می‌کند، ولی لزوما باید این سفیر منتخب، از کمیته روابط خارجی سنا به طور خاص و بعد در خود مجلس سنا به طور عام رای اعتماد بگیرد. یعنی هیچ سفیری از آمریکا در کشوری به عنوان سفیر رسمی حضور نخواهد داشت، مگر آن که از کمیته روابط خارجی سنا و بعد هم در خود مجلس سنا رای اعتماد گرفته باشد. این مساله دقیقا یکی از ظرفیت‌هایی است که قوه مقننه از طریق آن به اعمال نفوذ در سیاست خارجی آمریکا می‌پردازد.

این موضوعی است که در مجلس ایران نیز مورد نظر بسیاری از قانونگذاران است، زیرا مجلس در برخی موارد بر بسیاری از انتصابات و کارکردهای سفرای ایران در کشور‌های مختلف به نمایندگی از آحاد ملت نقطه‌نظرات قابل تاملی دارد که به دلیل نبود قانونی در این حوزه برای اثر‌گذاری مجلس درخصوص انتخاب و به‌کارگیری سفیر، این مهم همچنان و در هر دوره‌ای محل انتقاد باقی‌مانده است. براساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، وجود چنین اهرم‌ها و مکانیسم‌هایی می‌تواند نقش پارلمان در حوزه سیاست خارجی را افزایش دهد و استفاده مطلوب ایران از این ظرفیت‌های قانونی مرتبط، قاعدتا منجر به تقویت نقش قوه مقننه در سیاست و روابط خارجی شده و از این طریق کمک‌ شایانی صورت خواهد گرفت.

مجلس به عنوان چکیده فضایل یک ملت، نقش بسیار قابل تاملی در ایجاد روابط خارجی میان همه کشورهای دنیا دارد. صرف‌نظر از این که جهتگیری سیاسی مجالس، گاهی موافق و گاهی مخالف با دولت‌های هر کشوری است، اما جنبه دموکراتیک پارلمان‌های دنیا و همچنین حضور چهره‌هایی از طیف‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و حتی ورزشی به عنوان سفیران قانونگذاری و تصمیم‌سازی کشور زیر سقف پارلمان، مردمی بودن این نهاد کاملا سیاسی را محرز و از این لحاظ کشور را در حوزه ارتباطات و تعامل خارجی منتفع می‌کند.

این بسترسازی در سال‌های اخیر و دوره‌های گذشته مجلس شورای اسلامی به صورت جدی مورد استفاده و توجه قرار گرفته است. تشکیل گروه‌های دوستی پارلمانی و فعال‌سازی آنها با توجه به شرایط سیاسی خاص کشور در هر دوره موجب افزایش قدرت مانور دولت ایران برای دستیابی به اهداف مطلوب سیاسی شده است و به همین دلیل نیز در همه سفرهای دیپلماتیک دولت و روسای جمهور نیز، از تعدادی نماینده مجلس به عنوان اعضای هیات اعزامی دعوت می‌شود و این نشان‌دهنده اهمیت و تاثیرگذاری نقش مجالس در جهت پیشبرد اهداف کلان در حوزه سیاست خارجی کشور است.

زهره الهیان عضو هیات رئیسه کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس در این زمینه معتقد است: «با وجود اهمیت و جایگاه دیپلماسی پارلمانی در جهت‌دهی به مسائل سیاسی خارجی و تلاش‌ها برای تحقق منافع ملی در هر کشور، مجلس هشتم با پیگیری‌های خود در این ارتباط و سفرها و رایزنی‌های دیپلماتیکی که رئیس مجلس در دستور کار خود قرار داد، بیش از مجالس پیشین قدرت عمل قوه مقننه در عرصه دیپلماسی پارلمانی را به نمایش گذاشت و این روند تا جایی ادامه داشته که حتی برخی از صاحب‌نظران اقدامات مجلس را موجب روشن شدن وضعیت دیپلماسی عمومی و اجرایی کشور و بعضا ضعف‌ها و کاستی‌های دستگاه وزارت امور خارجه در پیگیری وظایفش قلمداد می‌کنند.»

مجلس هشتم از همان ابتدا با انتظار اثرگذاری ویژه در حوزه سیاست خارجی کشور شکل گرفت. دلیل این انتظار حضور علی لاریجانی به عنوان یکی از کاندیداهای مهم و اصلی جریان اصولگرا در انتخابات نهم ریاست جمهوری بود که در دولت اول محمود احمدی‌نژاد به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی دشوارترین سطوح رایزنی‌های دیپلماتیک را در بر هه بسیار سنگینی از تاریخ هسته‌ای کشور تجربه کرد و همین پشتوانه بسیار غنی موجب ایجاد انتظار ویژه از وی به عنوان نفر اول مجلس شورای اسلامی در دوره هشتم برای هدایت مجلس به سوی کارکردهای تازه و متفاوت‌تر در حوزه سیاست خارجی شد. این انتظار نیز به اذعان بسیاری از کارشناسان تا حد زیادی برآورده و تحرکات مجلس در این دوره درحوزه سیاست خارجی نسبت به دوره‌های قبل بیشتر شده است.

مهدی سنایی عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس نقش پارلمان در حوزه سیاست خارجی را بسیار مهم ارزیابی می‌کند و معتقد است: «دیپلماسی پارلمانی در نتیجه تغییر مفهوم دولت، تغییر در عرصه جهانی، ظهور عصر ارتباطات، احساس مسوولیت مجلس در قبال مردم و وظیفه نظارتی، در حوزه سیاست دخالت می‌کند.»

به نظر نماینده مردم نهاوند در مجلس شورای اسلامی، دلیل تمایل مجلس برای ورود به سیاست خارجی را این‌گونه توضیح می‌دهد: «در این حوزه منافع ملی کشور بیشتر مشاهده می‌شود. از سوی دیگر از آنجا که مجلس نقش نظارتی به عهده دارد و منتخب مردم است باید وارد سیاست خارجی شود زیرا نمایندگان احساس می‌کنند نماینده افکار عمومی بوده و ارتباط مستقیمی با مردم دارند.»

حضور نمایندگان مجالس در مجامع بین‌المللی باعث شکل‌گیری مناسبات منطقی‌تری میان کشورها می‌شود و پارلمان کشورهایی که از این نظر ارتباط خوبی با یکدیگر دارند، باهم رایزنی می‌کنند و بر همین اساس نیز می‌توانند در تصمیم‌های مهم بین‌المللی رای یکدیگر را داشته باشند که این موارد از کارکردهای بسیار مهم حضور دیپلماتیک مجلس در حوزه سیاست خارجی است.

به زبانی دیگر باید کارکردهای دیپلماسی مجلس را فراتر از رایزنی‌های دوستانه میان مجالس و در واقع بسترساز مناسبات سیاسی میان دولت‌ها از جنبه‌ای مطلوب‌تر و بافهم بهتر توصیف کرد.

به هر حال سفرهای رئیس مجلس و فعالیت در جهت فعال‌سازی بسترهای همکاری هسته‌ای ایران و برخی کشورهای شرق آسیا و همچنین بعضی کشورهای صاحب نفوذ در مسائل منطقه و موضوع هسته‌ای، موجب افزایش دامنه فعالیت و اثرگذاری بیشتر در مباحث اولویت‌دار سیاست خارجی ایران شده است.

در نهایت باید بر این نکته تاکید کرد که دیپلماسی پارلمانی و حضور قوی و اثرگذار مجلس در سیاست خارجی کشور، مکملی مفید و مثبت برای دیپلماسی دولتی است که در بعضی موارد به اعتقاد برخی کارشناسان، عملکرد در حد انتظار در مقابل تعدادی از مسائل مهم حوزه سیاست خارجی نداشته است.

زهره الهیان در این زمینه با اشاره به انفعال برخی از بخش‌های دستگاه‌های سیاست خارجی کشور می‌گوید: «برخی اوقات دولت با انفعال در سیاست خارجی زمان را سپری می‌کند و مجلس در غیاب هر نوع تحرک و ابتکار دیپلماتیک قوه مجریه، دست به فعالیت و رایزنی و تصمیم‌گیری می‌زند و این امر به معنای دخالت قوه مقننه در کار قوه مجریه نیست، بلکه کمک به آن است، چراکه در نهایت منافع ملی ملاک عمل قوای مختلف قرار می‌گیرد و تلاش برای آن در بعد قانونگذاری و دیپلماسی پارلمانی نیز تعریفی مشخص در قانون اساسی کشور دارد.»

با توجه به تحولات عمیق، ریشه‌ای و بی‌نظیر منطقه خاورمیانه و آفریقا و بسیاری از کشور‌های عربی و همچنین تحولات اقتصاد جهانی و بخصوص شرایط ویژه آمریکا و رژیم صهیونیستی، انتخابات مجلس نهم از اهمیت زیادی برخوردار شده است. ظرفیت دیپلماتیک مجلس در شرایطی که ایران می‌تواند به رهبری جدی برای تاثیر‌گذاری
بر تحولات سیاسی جهان به نمایندگی از بسیاری از کشور‌های اسلامی و منطقه‌ تبدیل شود، این مهم را جدی‌تر از قبل می‌نمایاند که باید ترکیبی بسیار قوی‌ و آشنا به امور دیپلماسی به مجلس نهم راه یابد و مجلس نهم در ابعاد مختلف تحولات منطقه سهم بالاتر و بیشتری ایفا کند. همین مساله، اهمیت انتخابات مجلس و نوع ترکیبی‌ که بویژه در کمیسیون‌های تخصصی سیاسی و سیاست خارجی نقش‌آفرینی می‌کند را هر چه بیشتر خواهد کرد تا نمایندگان از طریق ابزارهای در دست شرایط را برای گسترده‌تر شدن تاثیر‌گذاری پارلمان در شکل‌گیری قدرتمندتر سیاست خارجی کشور و ایفای بهتر وظایف دولت فراهم کنند.