آثار ماورایی راه جدیدی می‌طلبند

هرچند که هنوز تعریف و معیار و ملاک روشنی در تشخیص سینمای دینی که اتفاق نظر درباره آن وجود داشته باشد، نیست اما با کمی اغماض می‌توان این سبک از فیلم و سریال‌سازی را به عنوان مصداق و زیرشاخه‌ای از سینمای دینی دانست.

اگرچه سریال‌های ماورایی با «او یک فرشته بود» علیرضا افخمی آغاز شد اما این شکل از سریال‌سازی در رمضان 90 به اوج خود رسید به طوری که به غیر از سریال سه‌دونگ سه‌دونگ که ساختار کمدی دارد بقیه مجموعه کم و بیش در ذیل این مفهوم قرار می‌گیرند. مردم نیز به یک نوع اشباع‌شدگی ماورایی رسیده‌اند. با این حال مدیر شبکه یک سیما گفت: تولیدات دینی، معنوی و ماورایی همیشه در دستور کار سازمان صدا و سیما قرار داشته و این روند در تلویزیون ادامه خواهد داشت. مهدی فرجی، مدیر شبکه یک سیما علت شباهت مضمونی سریال‌های مناسبتی رمضان را تصویب همزمان چند فیلمنامه در شبکه‌های مختلف و ساخت آن عنوان کرد و افزود: در بعضی از سال‌ها، فیلمنامه‌هایی به تصویب می‌رسند و بعضی سال‌ها هم نه. امسال این‌طور اتفاق افتاد که چند فیلمنامه با مضمون ماورایی با هم تصویب و ساخته شد اما تصور می‌کنم که در سال‌های آینده این اتفاق، محدودتر خواهد بود.

سخنان مدیر شبکه یک را نمی‌توان به شکل کامل رد کرد. این واکنش همان رفتارهای افراط و تفریطی است که دامنگیر تولیدات سیما در بخش‌های مختلف می‌شود اما باید یک شرط و تبصره به این دستورالعمل اضافه کرد و آن هم آسیب‌شناسی ساخت سریال‌های ماورایی، روان‌شناسی و مخاطب‌شناسی آنها و هم‌اندیشی درباره چگونگی تجربه‌های تازه در این زمینه است. همچنان که هنوز ظرفیت‌های بالقوه‌ای در سینمای دفاع مقدس ما وجود دارد که ادامه تولد آثار جنگی را منطقی و لازم تشخیص می‌دهد در این زمینه نیز ظرفیت‌ها و ظرافت‌های فراوانی نهفته که هنوز کشف نشده یا در طرحی خلاقانه و نوآورانه ارائه نگردیده است. اتفاقا این نوع از قصه‌گویی هم به واسطه روان‌شناسی مخاطب ایرانی و هم علقه‌های مذهبی آنان از پتانسیل خوبی برای داستان‌پردازی و روایتگری برخوردار است که باید توسط صاحبان ذوق و اندیشه به یک محصول جذاب و تاثیرگذار بدل شود.

این مهم بیش از هر چیز مستلزم باز تعریف و کار پژوهشی در زمینه شناخت مولفه‌های سریال ماورایی و بازشناسی ظرفیت‌های تازه‌ای از آن است.

قطعا تجربه‌های ماورایی به شیطان و فرشته ختم نشده و ساحت‌های مختلف دیگری در پس این مفاهیم وجود دارد که همچنان ناشناخته مانده‌اند. حتی شاید لازم باشد که عنوان این ساختار نمایشی را تغییر داده و مثلا به جای سریال‌های ماورایی بگویم سریال‌های معنوی تا هم دامنه و قلمرو موضوعی آن گسترده شده و هم تجربه‌های ایمانی و اخلاقی صرفا به ساحت‌های ماورایی محدود نشود.

مثلا نگاه مناسبتی به تولیدات تلویزیونی سبب می‌شود تا فیلمنامه‌نویسان و کارگردانان بخاطر تاکید بر مفاهیم و ارزش‌های اخلاقی به ساختار فنی و تکنیکی آثار کمتر توجه کنند. گاهی در این‌گونه سریال‌ها، ماورایی بودن و اعتقاد به مسائل فراعقلی و معنوی به جادوگری تبدیل می‌شود که این مساله با داشته‌های عقلی بیننده قابل درک نیست. تداوم این رویکرد، مسائل ماورایی را برای بیننده دست نیافتنی می‌کند و سبب می‌شود تا پیام داستان به ضد خود تبدیل شود. اگر قرار است داستانی اثرگذار باشد اما در ساختار نامناسب به مخاطب عرضه شود، مخاطب در برابر پیام آن مقاومت می‌کند. سریال‌های ماورایی در عین این‌که بر وجوه معنوی و پیام اخلاقی قصه تاکید کرده و آن را برجسته می‌کنند باید به تجربه‌پذیر، ملموس و باورپذیر بودن این مفاهیم نیز توجه کنند. گاهی با نگاهی که فیلمسازان به مسائل ماورایی دارند، مخاطب به این نتیجه می‌رسد که رسیدن به کمالات انسانی غیرقابل دسترس است که این مساله با هویت و ماهیت ماه رمضان در تضاد است. ماه رمضان، معنویت را به زمین می‌آورد و در مناسبات آیینی و انسانی، تجربه ایمان‌ورزی را ملموس می‌کند .

به همین خاطر تولیدات تلویزیونی در این ماه نیز باید بر مبنای همین رویکرد ساخته شوند و به بهانه ماورایی بودن دسترسی به ارزش‌های اخلاقی را دور از دسترس جلوه‌ دهند چون قرار است این تجربه‌های اخلاقی از ماوراء به زمین آمده و در مناسبات زمینی و بشری تجربه شود. به همین دلیل و به دلایل دراماتیکی این نوع سریال‌ها نیز مانند هر نوع سبک و ژانر دیگری پیش و بیش از همه به قصه‌گویی درست و داستانی دقیق محتاجند تا در پس جذابیت‌های بصری ماورایی مهجور نمانند.

اینک با یک دهه تجربه در ساخت سریال‌های مناسبتی از جمله ماورایی، فرصت آن رسیده است تا دراین‌باره، مطالعات و پژوهش‌های علمی و آسیب شناختی صورت بگیرد و نمونه‌های دیگری مثل او یک فرشته بود در سریال‌های ماورایی تولید شود.