سرنوشت دریاچه ارومیه در انتظار قوریگل

دریاچه و تالاب بین‌المللی قوریگل در آذربایجان شرقی باوجود دارا بودن قابلیت‌ها و ویژگی‌های منحصربه فرد در حال حاضر به دلیل کم‌توجهی و بی‌اعتنایی مسوولان در شرایط بسیار نامناسبی قرار گرفته و در صورت ادامه این روند سرنوشتی مشابه سرنوشت دریاچه ارومیه در انتظار آن است.

دریاچه قوریگل در 18 کیلومترى بستان‎آباد تبریز قرار دارد و آب آن بیشتر از رودها، آبراهه‎هاى فصلى و سیلابى و از طریق چشمه‎هاى زیر دریاچه تأمین می‎شود.

دریاچه و آب راکد آن در میان کوه‌ها و ارتفاعات شرقی گردنه شبلی در یک گودی واقع شده است، آب آن شیرین و ژرفای آن که تمام سال آب دارد، در عمیق‌ترین نقطه به 13 متر می‌رسد. در حال حاضر این آب برای آبیاری کشتزارهای روستاهای پیرامون دریاچه به مصرف می‌رسد.

تالاب بین‌المللی قوریگل در دهه‌های قبل، محل عبور و زیستگاه قوچ و میش ارمنی به عنوان یکی از گونه‌های نادر بوده ولی به دلیل توسعه شهری و ایجاد صنایع، این قابلیت را از دست داده است.

این دریاچه که جزو تالاب‌های بین‌المللی ثبت شده در کنوانسیون رامسر است، نه‌تنها از نظر زیستگاهی برای تعدادی از پستانداران، پرندگان مهاجر آبزی و حمایت‌شده چون اردک سر سفید، اردک بلوطی و مرمری و گونه‌های متعدد گیاهی حائز اهمیت است بلکه از منظر گردشگری طبیعت نیز به اندازه‌ای مهم و مورد توجه است که در اوایل سال 84 طرح اولیه «تعیین مناطق گردشگری» آن تدوین شد.

با این همه اما این تالاب نیز از گزند حوادث طبیعی در امان نمانده و در سال‌های اخیر دچار کم‌آبی و بی‌آبی شده است و روند تدریجی روبه مرگ را سپری می‌کند به طوری که اگر فکری به‌هنگام برایش نشود سرنوشتی چون دریاچه ارومیه خواهد داشت.

به عقیده کارشناسان محیط زیست، خشک‌شدن تالاب قوریگل نه‌تنها بر آب و هوای منطقه تاثیر بسزایی خواهد گذاشت و پتانسیلی برای آلودگی هوای منطقه به شمار می‌رود بلکه بر وضعیت سفره‌های آب زیرزمینی نیز اثر می‌گذارد و علاوه بر از بین رفتن زیستگاه 111 گونه جانوری مهره‌دار و پرندگان آبزی و کنار آبزی مختلف و نادر و کشاورزی منطقه‌، پتانسیل زیست‌محیطی و گردشگری آن نیز به یک چالش بزرگ تبدیل خواهد شد.

مدیرکل محیط‌زیست آذربایجان شرقی با تایید خبر نابودی قریب‌الوقوع تالاب بین‌المللی قوریگل به جام‌جم می‌گوید: به دلیل نرسیدن آب به این تالاب، قوریگل با بحران جدی مواجه شده و در آستانه خشک‌شدن قرار گرفته است.

بیوک رئیسی در خصوص دلایل خشک‌شدن این تالاب می‌افزاید: مهم‌ترین دلیل این بحران ناشی از مشکلات فنی است که امکان رسیدن آب به تالاب قوریگل را ناممکن کرده چراکه قسمت عمده آب مورد نیاز تالاب در حال حاضر از طریق کانال آبرسانی (نوحه ده کوه، هراب، صبری چای و قوریگل) تامین می‌شود و در سال‌های اخیر اشکالات فنی کانال سبب شده تا در فصل غیر زراعی آبگیری کافی انجام نشود و تالاب با بحران کم آبی مواجه شود.

وی تصریح می‌کند: چند سالی است که دیواره‌های کانال انتقال آب به تالاب قوریگل به دلایل متعددی چون غیراستاندارد بودن، یخ زدگی، فرسودگی و از همه مهمتر عدم تامین اعتبار جهت مرمت به موقع، کارایی لازم را ندارند به همین خاطر‌ زمان آبگیری در فصل غیرزراعی را از دست می‌دهیم که این مقوله در یکی دو سال گذشته بیشتر بوده و همین امر باعث کاهش قابل توجهی از آب تالاب شده است.

رئیسی، خشکسالی‌های پی‌در‌پی و کاهش چشمگیر نزولات جوی، افزایش درجه حرارت محیط و به دنبال آن افزایش تبخیر از سطح دریاچه و برداشت‌های بی‌رویه و غیرمجاز از تالاب را از دیگر عوامل خشکی تالاب برمی‌شمرد و می‌گوید: به دلیل عدم تخصیص اعتبار، خطر از بین رفتن بیش از 92 گونه پرنده مهاجر و آبزی و کنار آبزی در تالاب بین‌المللی «قوریگل» وجود دارد.

وی با بیان این‌که به دلیل قرارگرفتن دریاچه در میان مرتع، چمنزار و کشتزارهای متعدد، از آب آن در آبیاری این مناطق نیز استفاده می‌شود، می‌افزاید: به دلیل برداشت‌های خارج از ظرفیت در حوضه آبخیز تالاب قوریگل در 2 دهه گذشته بیلان منفی در تالاب مشهود بود تا این‌که از سال 73 با احداث کانال آبرسانی، این بیلان منفی تا حدودی جبران شد به طوری که علی‌رغم مشکلات فراوان توانسته کارکردهای زیستی تالاب را حفظ کند.

رئیسی با اشاره به این‌که هر سال با ترمیم، بهسازی و انتقال آب کانال صبری‌چای در فصل‌های غیرزراعی، میزان قابل توجهی از کاهش آب تالاب «قوریگل» برطرف می‌شد و با وجود خشکسالی‌های چند سال گذشته با پیگیری اداره کل حفاظت محیط زیست و مساعدت سازمان آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی، خللی در انتقال آب به تالاب پیش نیامده بود، می‌افزاید: در یکی دو سال اخیر به دلیل عدم تخصیص اعتبار برای اصلاح و بازسازی این کانال از طرف سازمان آب منطقه‌ای و فرسوده شدن دیواره‌های کانال در نقاط مختلف، امکان انتقال آب به تالاب قوریگل مقدور نیست و در صورت نرسیدن آب در فصل غیرزراعی، سال بحرانی برای تالاب بوده و احتمال خشک‌شدن تالاب قوریگل وجود دارد.

وی به کاهش میزان آب دریاچه در یکی دو سال اخیر اشاره می‌کند و می‌گوید: طبق آمار ارائه‌شده عمق متوسط تالاب در تیر 88، 128 سانتی‌متر بوده که در تیر 90، به 70 سانتی‌متر رسیده و حدود 58 سانتی‌متری کاهش داشته است این در حالی است که در شرایط نرمال عمق متوسط آن در آخر سال آبی 8‌/‌1 متر است.

وی حل مشکل فعلی و جلوگیری از وقوع یک فاجعه زیست‌محیطی در آذربایجان شرقی را منوط به تعامل بهینه بین دستگاه‌های اجرایی و بهره‌برداران محلی ذکر کرده و تاکید می‌کند: به نظر می‌رسد ورود فوری مقامات ارشد استان برای رفع مشکلات فنی و مالی لازم در جهت جلوگیری از خشک‌شدن تالاب بین‌المللی قوریگل بسیار ضروری است.

احد خیری، نماینده مردم بستان آباد در مجلس شورای اسلامی نیز در خصوص علل کاهش آب تالاب قوریگل می‌گوید: هرچند در فصل غیرکشاورزی از طریق احداث کانال، مقداری آب به تالاب سرازیر می‌شد اما به دلایل مختلف از جمله لایروبی‌نکردن و عدم ترمیم اصولی کانال در سال‌های اخیر، تنها حدود 10 الی 15 درصد آبی که در مبدا وجود دارد از این کانال وارد تالاب می‌شود و این امر باعث هدررفت آب از یک طرف و نرسیدن آب کافی به تالاب و خشکی تدریجی آن خواهد شد.

‌ مدیر کل محیط زیست آذربایجان شرقی نیز درباره راهکارهای جلوگیری از بحران کاهش آب دریاچه می‌گوید: به منظور حل این معضل پروژه‌ای از طریق ستاد اجرای مدیریت حوضه آبخیز دریاچه ارومیه و از سوی وزارت نیرو و شرکت سهامی آب منطقه‌ای استان با عنوان «مطالعه و اجرای بهسازی کانال آبرسانی تالاب قوریگل» مصوب شده که در صورت تامین اعتبار مورد نیاز اجرا خواهد شد.

حسین ابوعلی، مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان شرقی نیز با بیان این‌که تاکنون به منظور جلوگیری از کاهش آب تالاب، انتقال آب به‌طور سالانه و مستمر از حوضه‌های مجاور از جمله صبری‌چای و هیراب از سرشاخه‌های اوجان‌چای صورت می‌گرفته است، با خوش‌بینی به قضیه نگریسته و پیش‌بینی می‌کند که در صورت تامین اعتبار برای اجرای کانال انتقال آب، تالاب خشک نشود چراکه روند 10 سال گذشته تالاب نیز موید این موضوع است.

در شرایطی که بنا به اظهارنظر اکثر کارشناسان، تالاب بین‌المللی قوریگل در صورت ادامه روند فعلی با خطر بحران روبه‌رو خواهد شد، رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی با اشاره به اهمیت ویژه منطقه نمونه گردشگری این تالاب در جذب طیف‌های مختلف گردشگران از آن به عنوان یک منطقه با ویژگی‌های ممتاز محیطی و زیستگاهی یاد کرده و می‌گوید: تجهیز منطقه قوریگل بستان‌آباد به‌عنوان سایت پرنده‌نگری و انتخاب روستای یوسف‌آباد به عنوان روستای سبز نشانگر اهمیت زیستگاهی این منطقه است.

تراب محمدی، برآورد میزان سرمایه‌گذاری در منطقه را در فازهای اولیه بیش از هزار و 200 میلیارد ریال عنوان کرده و می‌افزاید: کمپ‌های اقامتی، تله‌کابین، دهکده توریستی، مجتمع باغ‌ویلا و متل از جمله مهم‌ترین زمینه‌های سرمایه‌گذاری در منطقه به شمار می‌روند.

وی هدف از اجرای این طرح را ایجاد مجتمع طبیعت‌گردی عنوان کرده و تصریح می‌کند: علاوه بر تالاب، وجود پیست اسکی سهند و مجتمع آب‌درمانی بستان آباد از جاذبه‌های گردشگری محدوده این منطقه هستند.

سعیده دلال علیپور‌ /‌ جام‌جم تبریز