پرورش آبزیان، راهی برای تضمین پایداری زیستی

تحقیقات نشان داده است علاوه بر اجرای روش‌های نظارتی و رعایت ملاحظات زیست‌محیطی به همراه تلاش برای بهره‌برداری پایدار از این منابع اجرای روش‌هایی مانند آبزی‌پروری می‌تواند روند نابودی این گونه‌های با ارزش را کنترل کند به همین دلیل آبزی‌پروری در سال‌های اخیر مورد توجه مسوولان قرار گرفته و رشد قابل توجهی نیز داشته است، به طوری که در دهه‌های اخیر این صنعت 4 برابر گذشته توسعه پیدا کرده است.

بر اساس گزارش دفتر پژوهش و توسعه پایدار سازمان حفاظت محیط زیست،‌ وجود سواحل طولانی در شمال و جنوب کشور و برخورداری از رودخانه‌ها و تالاب‌های متعدد در ایران باعث شده است تا صنعت شیلات همواره به عنوان یکی از مهم‌ترین بخش‌های اقتصادی مطرح باشد.

این صنعت با تولید بیش از 560 هزار تن انواع آبزیان و عرضه آن به بازارهای داخلی نقش مهمی در تامین بخشی از پروتئین حیوانی دارد و صادرات محصولات آن نیز ارز قابل‌توجهی را وارد کشور می‌کند. از طرف دیگر اشتغال بیش از 174 هزار نفر در بخش شیلات، نقش بسزایی در تامین معاش بخش قابل ملاحظه‌ای از جمعیت کشور دارد.

ظرفیت‌ها و پتانسیل‌های خوب کشور در زمینه تولید و پرورش آبزیان که شامل440 هزار منبع آبی خرد و کلان و دوهزار و 700 کیلومتر نوار ساحلی دریایی مستعد برای پرورش آبزیان در قفس و یک هزار و 750 کیلومتر نوار ساحلی لم‌یزرع جنوب کشور مستعد برای پرورش میگو می‌شود، این امکان را برای متولیان شیلات کشور فراهم کرده است تا بتوانند در یک افق بلند میزان بهره‌برداری پایدار از آبزیان کشور را به میزان قابل ملاحظه‌ای افزایش دهند.

طی سال‌های گذشته به دنبال تحولات اقتصادی و اجتماعی کشور، میزان تولید بخش شیلات شامل صید و آبزی‌پروری رشد قابل ملاحظه‌ای یافته است.

بر اساس آخرین آمار و اطلاعات سازمان شیلات ایران، میزان آبزیان ازجمله میگو و ماهی در آب‌های جنوب از 272 هزار تن در سال 1372 با نرخ رشد 5/1 درصد به حدود 342 هزار تن در سال 1387 افزایش یافته است. بر عکس، طی همین دوره میزان صید در آب‌های شمال کشور با روند کاهشی همراه بوده است، به طوری که میزان آن از حدود 7/52 هزار تن با نرخ منفی 3/2 درصد به حدود 37 هزار تن تنزل کرده است.

بخش اعظم کاهش صید طی این دهه در سواحل شمال از یک سو به دلیل محدودیت‌های اعمال شده از سوی سازمان شیلات برای صید قاچاق و از سوی دیگر آلودگی شدید آب، صید بی رویه و همچنین ورود گونه مهاجم شانه‌دار دریای خزر از عمده‌ترین دلایل کاهش صید آبزیان در آب‌های شمالی کشور بوده است که این امر باعث کاهش قابل ملاحظه صید ماهی کیلکا و ماهیان خاویاری شده است.

در طول چند دهه گذشته پرورش آبزیان به عنوان یکی از مهم‌ترین راهکارها برای کاهش فشارهای وارده بر منابع دریایی و همچنین ایجاد اشتغال و درآمد مولد در بسیاری از کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه مورد توجه قرار گرفته است. جمهوری اسلامی ایران نیز از این قاعده مستثنا نیست و در طول سال‌های گذشته و بخصوص یک دهه اخیر، سرمایه‌گذاری‌های زیادی برای توسعه آبزی‌پروری در کشور صورت گرفته است تا از این طریق فشار بر منابع آبزیان دریایی کاهش یابد.

پرورش مصنوعی ماهی از کشور چین آغاز شد که به بیش از 3 هزار سال قبل باز می‌گردد به دنبال آن و با توجه به قدمت پرورش ماهی در دنیا، این فعالیت در ایران با تکثیر تاسماهیان در سال 1301 و پرورش ماهی قزل‌آلای رنگین‌کمان از سال 1338 آغاز شده است.

در نتیجه این سرمایه‌گذاری‌ها میزان تولید آبزی‌پروری در کشور افزایش قابل ملاحظه‌ای یافته است، به طوری که میزان آن از حدود 1/44 هزار تن در سال 1372 با نرخ رشد 9/9 درصد در سال به رقم 6/183 هزار تن در سال 1387 بالغ شده است که حدود 4 برابر رشد نشان می‌دهد.

در مجموع طی دوره 1372 الی 1387 کل میزان صید و تولید آبزیان در کشور از حدود 368 هزار تن با نرخ رشد سالانه 15/3 درصد به حدود 6/562 هزار تن بالغ شده است که مبین رشدی معادل 59 درصد طی این سال‌ها است.

اگرچه توسعه آبزی‌پروری به عنوان یکی از روش‌های کنترل جمعیت آبزیان و کنترل بهره‌برداری‌های غیراصولی مطرح می‌شود و رو به توسعه است، اما این صنعت نیز اگر بدون نظارت و هدایت و بدون سیاست‌های اجرایی و راهبردی صحیح اداره شود می‌تواند به بیراهه برود.

کارشناسان معتقدند در این راستا باید تشکل‌های غیردولتی و مردمی سازماندهی و حمایت شوند، همچنین افزایش نقش و مشارکت زنان در فعالیت‌های آبزی‌پروری و تقویت تشکل‌های بانوان نیز حائز اهمیت است.

دراین راستا کارشناسان توصیه می‌کنند از فارغ‌التحصیلان شیلاتی سراسر کشور برای توسعه آبزی‌پروری استفاده شود، چرا که این نیروها به دلیل داشتن علاقه و دانش در این زمینه می‌توانند ضمن شناسایی ضعف‌ها و نکات قوت در اجرا و توسعه آبزی‌پروری به تکمیل مطالعات دراین رشته اقدام کنند.

تحقیقات نشان داده است که استفاده از ظرفیت‌ها و توان نهادهای مدنی بخصوص شوراهای اسلامی روستاها به منظور ترویج فعالیت‌های آبزی‌پروری و تفکیک و تبیین فعالیت‌های آبزی‌پروری هر شهرستان و امضای تفاهمنامه فیمابین اداره کل شیلات استان و مدیران جهاد کشاورزی هر شهرستان ازجمله نیازهای ضروری توسعه آبزی‌پروری بخصوص در استان‌ها است که می‌تواند کمک شایانی به توسعه این فعالیت داشته باشد.

توسعه پرورش ماهیان گرم آبی در منابع آبی آببندان‌ها و دریاچه‌های پشت سدها و نیز استخرهای دو منظوره کشاورزی و پرهیز از صدور مجوز احداث مزارع گرمابی برای چاه‌های عمیق و نیمه عمیق صرفا برای آبزی‌پروری باید دراین بخش مورد توجه قرار گیرد.

استفاده از چاه‌های کشاورزی که به مرور شوری آنها بالا می‌رود بخصوص در مناطقی که خطر نفوذ آب شور به سفره‌های آب شیرین وجود دارد، بخصوص در بخش پرورش قزل‌آلا باید مد نظر پرورش‌دهندگان آبزیان قرار گیرد.

همچنین پرورش‌دهندگان باید ذخایر مورد نیاز خود برای پرورش و تکثیر را به جای برداشت از طبیعت خودشان تولید کنند در این راستا حتی می‌توان به منظور بازسازی ذخایر طبیعی، آبزیان تولید شده را در طبیعت رهاسازی کرد که بی‌شک باید با رعایت ملاحظات زیست‌محیطی باشد.