مجوز نشر را نباید با بیل بدهند!

او علاوه بر داستان‌نویسی،‌ تحلیلگر امور فرهنگی نیز هست که در بخش عملیاتی و اجرایی ‌ عرصه نشر ،‌ به دور از هر گرایش سیاسی و حزبی، بر خصوصی‌سازی اصرار دارد.

‌این گفت‌وگو ‌به وضعیت چاپ، نشر و توزیع کتاب و بحث قدیمی مطالعه در کشور اختصاص پیدا کرده است.

با شنیدن آمار سرانه مطالعه در کشور، واکنش‌های متفاوتی بروز پیدا می‌کند که از تایید صددرصد تا انکار کامل آن امتداد پیدا می‌کند. نظر شما چیست؟

این روزها عدم اطمینان همگانی نسبت به اعداد وجود دارد. عدد برای مقایسه‌پذیر شدن دو امر اختراع شد تا این کار به شکل کمیتی دربیاید. اگر نسبت به اعداد بی‌اعتمادی به وجود بیاید، مقایسه بی‌معنا خواهد شد. ما روش ارائه اعداد را به بحث نمی‌گذاریم. همین مشکل در اعداد رشد اقتصادی کشورمان نیز رخ داده است.

امروز بزرگ‌ترین سوالی که باید از مسوولان پرسیده شود، این است که سرانه مطالعه در کشور بر چه اساس محاسبه می‌شود. تا جایی که یک آمار می‌گوید روزی 2 دقیقه، یک ارزیابی می‌گوید 10 دقیقه و یکی هم میزان مطالعه را به روزی 2 ساعت می‌رساند. ما اصولا نسبت به پشت صحنه کشف این اعداد خیلی کار مهمی نکرده‌ایم.

من خاطرم هست زمانی که بحث میزان مطالعه دینی در میان آمار مطالعه مطرح شده بود، این سوال پرسیده می‌شد که آیا در مطالعه متون دینی، خواندن نماز و از بر خواندن زیارت عاشورا نیز جایی دارد؟ پس مشخص کردن ملاک‌ها دشوار است. تا زمانی که پشت صحنه عدد مشخص نشود، یعنی آشکار نشود در دنیا، آمار مطالعه را چگونه می‌سنجند و آیا ما می‌توانیم از این روش‌ها کپی کنیم و آنها را عینا ارائه دهیم، نمی‌توانیم به اعداد اعتماد کنیم.

از طرف دیگر با رشد سرطانی تعدد عنوان کتاب‌ها در بازار آشفته نشر که سالانه به 60 هزار می‌رسد، نمی‌توانیم نظری درباره سرانه مطالعه مردم ارائه دهیم. تعداد عنوان کتاب‌ها در ایران با تعداد ویترین‌ها تناسبی ندارد.

به نظر من کتاب خوب‌ در ایران خوانده می‌شود. آمار کتاب خوب در ایران با توجه به تعداد کتابفروشی‌ها و شرایط و اقتضائاتمان بسیار معقول است. اما تعداد کتابفروشی‌ها و ناشران ما نسبت به صنعت نشر و کشورهای توسعه‌یافته بسیار زیاد است. ما مجوز نشر را در ادوار مختلف سیاسی با بیل ارائه داده‌ایم. نتیجه این می‌شود که تعداد زیاد عنوان در بخش نشر داریم و کتاب‌هایی تولید می‌شوند که خواندنی نیستند و در شرایطی سهل‌تر از شرایط حرفه‌ای به چاپ رسیده‌اند. من 10 سال پیش مقاله‌ای نوشته بودم با نام «کتاب‌نخوانی»؛ آنجا مقایسه‌ای ساده بین آمار نشر ایران و آمریکای شمالی کرده بودم. در سال 80 ایران ادعا می‌کرد که سالانه حدود 50 هزار کتاب به چاپ می‌رساند. در قیاس با آن آمریکای شمالی که جمعیتی حدود 3 تا 5 برابر ایران داشت و جمعیت افرادی که زبان دومشان، زبان انگلیسی بود، غیرقابل مقایسه با اعداد ما بود، فقط 11 هزار عنوان کتاب به چاپ رسانده بود آن هم فقط در فضای حرفه‌ای. این 11 هزار عنوان فقط از 15 ناشر به چاپ رسیده بود. گردش مالی این ناشران هم صدها برابر گردش مالی صنعت نشر ما بود، اما در کشور ما حدود 2 هزار ناشر داریم که حدود 1900 ‌تای آنها اصلا حرفه‌ای نیستند. از این 1900 ناشر حداقل 1000 ناشر حاضرند که از نویسنده پول بگیرند تا کتابش را به چاپ برسانند. جوانانی هم که می‌خواهند کتابی داشته باشند، این پول را می‌دهند. ناشر هم با همان پول اولی که به دستش می‌رسد، سودش را می‌کند و دیگر هیچ انگیزه‌ای برای توزیع کتاب ندارد، پس عملا مقداری از ثروتِ مملکت تبدیل می‌شود به کاغذ سیاه‌شده که هیچ مسیری برای پخشش نداریم.

اگر یارانه‌های مختلف از صنعت نشر برداشته شود، این صنعت‌رشد بهتری خواهد داشت. کما این که با حذف یارانه کاغذ شاهد رشد صنعت نشر بودیم. ما امروز باید فقط مجوزهای نشرِ غیرحرفه‌ای را باطل کنیم.

با این محاسبه، کار جشنواره‌ها سبک می‌شود و با پایین آمدن تعداد عنوان‌های چاپ شده و افزایش شمارگان، دیگر نیازی نیست بگوییم، داوری بین هزار اثر رسیده.... همه ما می‌دانیم که توانایی داوری میان هزار اثر را نداریم.

اگر به عدد 7هزار نسخه اعتماد کنیم، داوری جشنواره‌های ما میان 30 یا 40 اثر خواهد بود. در صنعت نشر به جای 60 هزار عنوان چاپ شده با 6 یا 7 هزار اثر مواجه خواهیم شد که دیگر اینجا صحبت از سرانه مطالعه کاملا جدی می‌شود. کتابفروشی‌های ما هم سبک می‌شوند و مسوولش می‌داند که باید کتاب‌هایی پرمخاطب با شمارگان 7 هزار نسخه را به فروش برساند. نه این که تعداد بسیار زیادی کتاب هزار نسخه‌ای فضای مغازه چند میلیاردی شخص را اشغال کند. در این صورت است که خرید کتاب معنا پیدا می‌کند. چرا باید 700 نسخه از کتاب هزار نسخه‌ای که مردم آن را نمی‌خرند، به کتابخانه‌ها اهدا شود؟ چرا ناشران ما پس از چاپ کتاب‌های ناموفق باید به سراغ کتابخانه‌های عمومی بروند؟ مردم چه گناهی کرده‌اند که در کتابخانه‌های عمومی‌شان که از آن خودشان و بیت المال است، کتاب‌هایی را ببینند که هیچ فروشی ندارد؟ در هر صورت به نظر من کتابی با شمارگان کمتر از 7 هزار نسخه، یعنی آن که هنوز منتشر نشده است.

مدت 3 سال نخست، حتی 3 هزار نسخه هم از کتاب اول من فروش نرفت، اما امروز از همان کتاب، سالانه 10 هزار نسخه به فروش می‌رسد.

این مساله را متوجه هستم. من تا زمانی که کتابم زیر 7 هزار نسخه به فروش می‌رفت، ادعای حرفه‌ای بودن نمی‌کردم، ولی با پذیرش این نظر، ما نشر حرفه‌ای، نویسنده و مترجم حرفه‌ای خواهیم داشت. به نظرم جداسازی حرفه‌ای‌ها از غیرحرفه‌ای‌ها تقسیم‌بندی بسیار لازمی برای صنعت نشر ماست.

نیاز می‌بینم که نظرم را بیشتر شرح دهم. امروز در کشور ما تقریبا همه نوجوانان علاقه‌مند به بازی فوتبال هستند. (تازه این روزها متاسفانه به دلیل شلوغ شدن شهرها، افزایش تعداد اتومبیل‌ها و... از تعداد فوتبالیست‌های محلات کاسته شده است.) به طور کلی می‌توان گفت 50 درصد از پسران ایرانی می‌خواهند یک فوتبالیست بزرگ شوند. از این 50 درصد چند نفر علی دایی و علی کریمی می‌شوند؟ در نهایت 2 نفر، اما عده زیادی در این مسیر زحمت می‌کشند. ما برای حرفه‌ای کردن فوتبال چاره‌ای نداریم جز این که افراد را با توجه به عضویتشان در تیم ملی، لیگ برتر و لیگ یک به طور عادلانه در جایگاه حقیقی‌شان قرار دهیم. خب در این شرایط به صورت طبیعی فوتبالیست‌های سرآمد فضای بیشتری از رسانه را در اختیار می‌گیرند.

اما در ادبیات چنین اتفاقی رخ نمی‌دهد. به همین دلیل است که یک نویسنده با انتشار یک کتاب احساس می‌کند که با دیگران تفاوتی ندارد، در حالی که تفاوت وجود دارد. اینجا تفاوت حرفه‌ای و غیرحرفه‌ای بودن وجود دارد. این تفاوت باید در تمام حوزه‌ها وجود داشته باشد.

بله. در این صورت توزیع‌کنندگان هم تکلیف خودشان را می‌دانند و به طور طبیعی کتاب‌های حرفه‌ای را انتخاب می‌کنند. حتی جوایز ما هم مانند تمام دنیا به 2دسته حرفه‌ای و غیرحرفه‌ای تقسیم می‌شود. در این صورت جوایز ملی ما در سطح آثار حرفه‌ای برگزار می‌گردد. وقتی ما فضای حرفه‌ای و غیرحرفه‌ای را قاتی می‌کنیم، نمی‌توانیم انتظار داشته باشیم که علی دایی در تیم محلات بازی کند. اگر چنین اتفاقی بیفتد ما علی دایی را از دست خواهیم داد.

تمام صحبت من بر سر آن است که امروز رسانه‌های ما گرفتار بازی‌های محله‌ای شده‌اند. شبکه‌های مختلف در عرصه کتاب به آثار غیرحرفه‌ای می‌پردازند و آثار حرفه‌ای به حاشیه رفته است.

اگر بخش حرفه‌ای را از غیرحرفه‌ای جدا کنیم، نمایشگاه کتاب ما در اختیار حرفه‌ای‌ها قرار می‌گیرد و حرفه‌ای‌ها خودشان نمایشگاه را برگزار می‌کنند. ما نباید فلان ناشر را که در سال، 100 کتاب حرفه‌ای به چاپ می‌رساند در کنار ناشری قرار دهیم که سالانه فقط 5 کتاب غیرحرفه‌ای چاپ می‌کند. کنار هم بودن این دو اصلا درست نیست. همان طور که ما ورزش همگانی و ورزش حرفه‌ای داریم و پذیرفته‌ایم که هر کدام مرزهایی دارند و اصلا یکدیگر را نفی نمی‌کنند. با این دید که کتاب بالای 7 هزار نسخه وارد عرصه داوری، عرصه انتخاب برای خرید، عرصه کتابخانه عمومی و حتی عرصه ممیزی ارشاد شود، عملا بار سنگینی را که بر دوش فرهنگ است، برمی‌داریم. بی‌معنی است ممیزی ارشاد وقتش را برای کتابی با تیراژ هزار نسخه صرف کند. اگر این طور باشد باید وبلاگ‌های ما روزانه از ممیزی تایید بگیرند. چرا به وبلاگ‌هایی که روزانه هزار مخاطب دارد، حساس نیستیم و توجهمان را فقط صرف کتاب کرده‌ایم؟ فردی که در یک اتوبوس یا مترو ناگهان بلند می‌شود و راجع به گرانی صحبت می‌کند، مخاطبانش بسیار بیشتر از کتاب‌های نفروشی هستند که وقت اداره کتاب را می‌گیرند. چرا آنها را ممیزی نمی‌کنیم؟! اصلا ممیزی ما نباید برای آثار زیر 7 هزار نسخه صورت بگیرد. زیرا کتاب با نسخه‌های کم آنقدر خوانده نمی‌شود که بخواهد در جامعه جریان‌سازی کند. یکی دیگر از مشکلات تعداد زیاد عناوین کتاب‌های چاپ شده، بحث معرفی آنها در رسانه‌های جمعی است. ما نام اکثر ناشران و نویسندگان را در برنامه‌های تلویزیونی و حتی روزنامه‌ها نمی‌بینیم. تلویزیون برای تهیه یک برنامه باید از 60 هزار عنوان، 2 یا 3 کتاب را انتخاب کند. پس در چنین برنامه‌هایی اصلا این امکان برایش فراهم نیست تا بتواند عادلانه رفتار کند. وقتی فضا شلوغ می‌شود موقعیت رسیدگی به برگزیدگان هم امکان‌پذیر نیست.‌برای همین است که دوباره تاکید می‌کنم که در یک‌کلام باید بپذیریم که عرصه نشر هم بازیکن حرفه‌ای و غیرحرفه‌ای دارد که باید از هم جدا شوند.

به نظر من حضور نویسنده در جایزه‌ای که نتواند میزان فروش کتاب را به 10 هزار نسخه برساند، کاملا غیرحرفه‌ای است. جوایز ما ارزش مالی چندانی ندارند و فقط ارزش اعتباری می‌توانند ایجاد کنند. جایزه‌ای که نتواند برای نویسنده 10 هزار مخاطب را جذب کند،‌ غیرحرفه‌ای است.

اگر کسی بگوید من جایزه‌ای با هزار مخاطب دارم، ارزشی ندارد. زیرا کتاب به طور طبیعی هزار مخاطب دارد. گاهی شخصی،‌ افراد را به خواندن یک کتاب سفارش می‌‌کند و آمار فروش آن ناگهان 5 هزار نسخه افزایش پیدا می‌کند. پس سفارش چنین شخصی از جایزه‌ها معتبرتر است.

مخاطب کتاب از فرهیخته‌ترین مخاطب‌هاست. بیشترین تاثیر در خرید کتاب، حرکت مویرگی تبلیغی بین مخاطبان با توصیه‌هایشان صورت می‌گیرد و نه تبلیغات رسانه‌ها. این حرکت مویرگی در نمودارهایی ساده کاملا مشخص می‌شود.

اگر در کشور ما هم شرایط حرفه‌ای وجود داشت، کتاب پیش از چاپ به دست 10 منتقد می‌رسید. در همه جای دنیا چون منتقدان اسم خود را مهم‌تر از کتاب می‌دانند، سعی می‌کنند نقدهای منصفانه‌ای بر کتاب‌های طرح آزمایشی چاپ بنویسند. اگر نظرات و پیش‌بینی‌های منتقد به دفعات درست نباشد، او جایگاهش را از دست می‌دهد. در مورد رسانه‌ها باید بگویم که تبلیغات آنها تقریبا بی‌تاثیر است. زیرا محور اصلی معرفی کتاب‌ها یا بر چیزهایی است که اکثر مخاطبان نمی‌پسندند یا برای معرفی کتاب‌های پسرخاله‌های غیرحرفه‌ای است.

نقش بازیگری دولت باید کم شود، مراکز دولتی نباید تولید کتاب داشته باشند و مراکز دولتی نباید وارد پخش کتاب شوند. مراکز دولتی فقط باید نقش نظارتی داشته باشند. منصفانه نیست که از طرف دولت ساختمانی 5 طبقه کنار کتابفروشی کوچک ناشری که سال‌های سال در این عرصه فعالیت کرده، بنا شود. این رقابت منصفانه نیست و بترسیم از این که مردم در این رقابت، منصفانه نظر بدهند و کارهای دولتی را منصفانه تحریم کنند.