سایه «درخت معرفت» در شبکه الکوثر

سر رسیدن صاحب درخت گردو درست موقعی که پسر بچه بازیگوش بدون اجازه مالک باغ برای کندن گردو از درخت بالا رفته، رستگاری پزشکی که رضای خدا و تعهد کاریش را به هرچیز دیگری حتی به دست آوردن دل محبوبش ترجیح می‌دهد و در امتحانی بزرگ آزموده می‌شود، هم صحبتی با یک پیرمرد باصفا و تابیدن نور آرامش به دل سرمد که برای گرفتن انتقام خون برادرش، ایل را ترک کرده تا عارف را بکشد ولی حالا به این باور رسیده که در عفو لذتی است که در انتقام نیست، دزدی که با دیدن تابلوی بسم‌الله بر دیوار خانه‌ای که به قصد سرقت واردش شده در خاطرات سال‌های کودکی‌اش غوطه‌ور می‌شود و سر انجام شیرینی که برای شخصیت‌های فیلم رقم می‌خورد، چرخ خوردن مش رمضون قصه عباس در ماجراهای مختلفی که به خاطر پایبندی‌اش به ادای حق‌الناس گرفتار آنها می‌شود و در پایان به آینده سعادت بار دخترش منتهی می‌شود و... همه اینها شاخ و برگ «درخت معرفت» هستند. درختی که در قالب 9 اپیزود پدر، راه، ماهی، گردو، محبوب، ایل، بسم‌الله ، عباس و کلید در شبکه تلویزیونی عرب زبان صدا و سیما یعنی الکوثر گسترده شده‌اند.

سپهر محمدی، یک تنه هم نویسنده، هم کارگردان و هم تهیه‌کننده این مجموعه است. خودش در مورد چگونگی شکل‌گیری تولید درخت معرفت می‌گوید: بهمن سال 88 بود که طرح اولیه ساخت مجموعه‌ای با داستان‌های مستقل را به شبکه الکوثر ارائه کردم و پس از به تصویب رسیدنش، بلافاصله کار پیش تولید اولین قسمت را که ماهی نام داشت، آغاز کردیم.

داستان این اپیزود در حال و هوای عید می‌گذشت و ترجیح دادیم برای این‌که از فصل و شلوغی و هیجان شب عید فاصله نگیریم، خیلی سریع کار را جلوی دوربین ببریم. مقدمات را آماده کردیم و 20 اسفند 88 تا روز آخر سال یعنی 29 اسفند، تصویربرداری اپیزود اول کار را با همه سختی‌هایش در تهران و مشهد به اتمام رساندیم و در ادامه هم 8 قسمت دیگر تولید شدند. محمدی البته در ایده اولیه‌ای که ارائه کرده بود در نظر داشت این مجموعه را با 100 اپیزود داستانی تهیه کند، ولی در تصویب طرح، یک مرحله 26 قسمتی در نظر گرفته شد و در نهایت هم با 9 اپیزود به پایان رسید.

علت اصلی این موضوع را او به پیشرفت کار و مواجه شدن با روند واقعی آن ارجاع می‌دهد: بعد از اولین اپیزود به تهران برگشتیم و برای ساخت بقیه داستان‌ها برنامه‌ریزی کردیم و کار را پیش بردیم. با این‌که می‌خواستیم قصه‌ها را در زمان 45 دقیقه‌ای تا نهایتا 50 دقیقه ببندیم، ولی در عمل هم لوکیشن‌ها زیاد شدند و هم اپیزودها به اندازه تله‌فیلم ارزش داشتند و چون برای هر داستان باید سعی می‌کردیم از بازیگران متفاوت و لوکیشن‌های جدید استفاده کنیم، زحمت زیادی می‌طلبید، به همین دلیل ساخت مجموعه علی‌رغم تمایل شبکه به علت مقارن شدن با یک پروژه طولانی دیگر با کمیت فعلی به پایان رسید.

درخت معرفت متشکل از داستان‌هایی با موضوعات تربیتی و اخلاقی است. شکل‌گیری این قصه‌های دراماتیک، ریشه در آموزه‌های دینی و تربیتی ما و احادیث بزرگان و پیشوایان دینی دارند و لازمه نگارش آنها سیری در احادیث و مروری بر مفاهیم متعالی اخلاقی و تربیتی اسلام بوده است. سپهر محمدی در مورد تعامل و کار با شبکه الکوثر هم این‌گونه توضیح می‌دهد: ابتدا تعدادی از سرفصل‌هایی را که در نظر داشتم قصه برای تبیین آنها و براساس آنها نوشته شود به شبکه ارائه کردم و طرح آنها زده شد و بعد از موافقت نگارش یافت.

محمد صادقی راد که دستیار اول کارگردان مجموعه است، وجه مشخصه کار را قصه‌های روان آن می‌داند و می‌گوید: نکته برجسته کار قصه‌های آن بود. قصه‌ها خیلی خوب نوشته شده بودند، چون در یک کار حسی این‌که داستان به اصطلاح «آن» داشته باشد و تاثیرگذار باشد خیلی مهم است. قصه‌های این مجموعه در واقع چیزی از جنس زندگی، باور پذیر و در عین حال به خاطر بافت خاص‌شان غیرقابل پیش‌بینی هستند و مخاطب بخوبی با آن ارتباط برقرار می‌کند.

درخت معرفت در واقع حاصل 3 مرحله کار نگارش، پیش‌تولید و تصویربرداری این اپیزودهاست. محمد صادقی‌راد یکی از نمودهای سختی کار را همین مراحل سه‌گانه عنوان می‌کند: همزمان با پیش تولید و تصویربرداری هر 3 قصه، آقای محمدی 3 قصه بعدی را می‌نوشتند و چون قصه‌ها را از همان اول نداشتیم پیش‌بینی دقیق نیازهای تولید دشوار بود. حتی کار تدوین را هم وحید بهبودی به صورت همزمان پیش می‌برد و بعد از این‌که برداشت 3 اپیزود تمام می‌شد، تا شروع کار تصویربرداری فاز بعد برای پیش تولید و نهایی شدن فیلمنامه‌ها فقط یک فرصت سی‌چهل روزه در اختیار گروه بود تا هم لوکیشن‌ها نهایی شوند، هم با بازیگران جدید هماهنگ کنیم و همین باعث می‌شد پیشبرد کار انرژی زیادی مصروف خود کند.

شاید به همین سبب هم باشد که وقتی کارگردان مجموعه از لوکیشن‌های کار سخن می‌گوید آن را بسیار متنوع توصیف می‌کند و از حد مورد توقع برای پروژه‌ای مثل درخت معرفت بالاتر می‌داند. 9 داستان درخت معرفت را محمدی و گروهش در مکان‌های متعددی تصویربرداری کرده‌اند. از تهران و کرج و ورامین گرفته تا سمیرم در استان اصفهان و میان ایل بختیاری، کلاردشت در شمال ایران، مشهد مقدس و...

محمدی درباره این‌که آیا قصه‌ها و گفت‌وگوها با ذائقه مخاطب برون‌مرزی شبکه که عرب زبان است، تناسب محتوایی دارد پاسخ می‌دهد: همه این داستان‌ها در فضای زمانی معاصر اتفاق می‌افتند و چون مضامین معرفتی، عرفانی و اسلامی دارند مخاطب با آنها ارتباط برقرار می‌کند و از طرف دیگر، دنبال پیچیدگی در روایت و گره افکنی‌های آنچنانی هم نبودم و تمام سعی‌ام را کردم تا تار و پود ماجراها ساده و صمیمی در هم تنیده شوند و روایتی ساده از مفاهیمی جهانی و ورای موضوعات محدود به بیننده داخلی پیش روی مخاطب خارجی قرار دهم، چون به تصویر کشیدن مفاهیم جهانی باید درک یکسان و همانند برای طیف مخاطبان خود فراهم بیاورد.

نویسنده و کارگردان درخت معرفت، کمک فکری و نظارت دقیق شبکه الکوثر را هم عامل مهمی می‌داند که در دستیابی به این هدف موثر بوده است.

او حتی درباره بازیگران انتخاب شده برای ایفای نقش‌های مجموعه هم تلاش خودش را روی گزینش بازیگرانی معطوف کرده که بتوانند بخوبی از عهده ارائه همان مفاهیم برآیند و معتقد است برای این‌که حرف زلال و مقصود صمیمی داستانی که یک مضمون عرفانی و اخلاقی را در خود دارد بخوبی منتقل شود به حضور بازیگران حرفه‌ای به معنای رایج آن نیاز نیست و همین که هنرپیشه‌هایی با توان خوب و قابل قبول در کار حضور داشته باشند که بتوانند مفاهیم را القاء کنند برای او رضایتبخش بوده است. البته محمدی، بازیگران توانمندی در کنار خود دارد که از میان آنها می‌توان به شهرام پوراسد، سعید داخ، فریده دریامج، مینا نوروزی، ساقی زینتی، فاطمه طاهری، سارا منجزی، غلامرضا اصانلو، سیما مطلبی، سعید نوراللهی، محمد مختاری، پریسا گلدوست، رحمان باقریان، عارف لرستانی، پانته‌آ مهدی‌نیا، سیامک حلمی، ناصر لقایی، محمد شیری، علی زرینی، عزت‌الله رمضانی‌فر، مهدی عطاران، سهند جاهد، محمدرضا بیدآبادی، آرش معصومی، علی جاویدفر و.... اشاره کرد.

از طرف دیگر متن فیلمنامه‌ها از نظر دیالوگ‌ها هم تا حد امکان ساده ترتیب داده شده‌اند تا در ترجمه و دوبله کمتر دستخوش تاثیر زبانگردانی شده و منظور فیلم به همان صورت مورد نظر کارگردان و نویسنده منتقل شوند. در این زمینه کار واحد تامین برنامه شبکه الکوثر که مسوولیت دوبله آثار فارسی به عربی را به عهده دارد هم خالی از اهمیت نیست. جعفرنژاد، مدیر این واحد می‌گوید: با این‌که در شرایط حاضر دوبله فیلم و سریال‌ها را عمدتا در خارج از کشور و توسط عوامل بومی کشورهای عربی به انجام می‌رسانیم، ولی دوبله درخت معرفت در ایران و به وسیله یک گروه در تهران به انجام می رسد. دوبله این مجموعه بزودی با مدیریت دوبلاژ منصور جاسم آغاز و درنهایت تا انتهای خرداد آماده می‌شود.

جعفرنژاد درخصوص علت این‌که چرا مجموعه در داخل دوبله می‌شود، توضیح می‌دهد: یکی از دلایلی که باعث می‌شود امثال درخت معرفت در مرکز دوبله شوند این است که شاید با سپردن چنین برنامه‌هایی به گروه‌های بومی با مترجمان و دوبلورهایی برگردان شوند که تسلط کامل به ظرافت‌های زبان امروز فارسی نداشته باشند، ولی امثال آقای جاسم که سال‌ها در ایران زندگی کرده، حتما بسیار راحت‌تر از گروه‌های غیرمستقر در ایران می‌تواند این کار را انجام بدهد. طبعا داستان‌های تاریخی به خاطر گفت‌وگوهای خالص‌تر و بدون اصطلاحات و واژه‌های جدید فارسی در خارج از ایران راحت‌تر دوبله می‌شوند. اما ما سریال‌ها و فیلم‌هایی که داستانشان در زمان معاصر می‌گذرد را هم چنانچه تنوع بازیگران و صداها زیاد باشد در خارج از ایران دوبله می‌کنیم که در این صورت نظارت بیشتری از طرف ما را می‌طلبد و باید همه متن‌ها را بررسی و نکات مورد نظر را در برگرداندن به عربی کنترل کنیم.

تهیه‌کننده مجموعه اپیزودیک درخت معرفت و گروه سازنده کارشان را از 20 اسفند 88 آغاز کردند و مجموعه در 20 اسفند 89 تحویل شبکه الکوثر داده شد. محمدی از آخرین پلان مجموعه هم نکته جالبی نقل می‌کند. این‌که پایان تصویربرداری آخرین قسمت کارش یعنی عباس درست با ظهر عاشورای حسینی مصادف شده و در روستای علی‌آباد در ورامین به اتمام رسیده است. او می‌گوید: این اپیزود یک قصه کاملا مناسبتی است و می‌تواند در ایام سوگواری حسینی(ع) نمایش موفقی داشته و مورد توجه بینندگان قرار گیرد.

در تولید 9 قصه مجزای مجموعه داستانی درخت معرفت، هوشنگ بنایی مدیر تصویربرداری، علی‌اکبر گراکویی، احسان صابریان و علی نیازی مدیران صدابرداری، افشین سلیمان‌پور مدیر تولید، مهرداد عابد دستیار دوم کارگردان، محمد ضیایی طراح گریم، فرخ مختاری و امیر قدیانی طراح صحنه و لباس، حمید اصلانی مدیر تدارکات و یک محمد ضیایی دیگر ـ که با طراح گریم مجموعه همنام است ـ آهنگساز است.