پا به پای کتاب در ‌نمایشگاه بیست و چهارم

نخستین روز بازگشایی نمایشگاه امسال، روز کشف قسمت‌های مختلف بود. چهارشنبه هفته پیش، هنوز نقشه‌های اطلاعاتی نمایشگاه آماده نشده بود و برای همین مسوولان غرفه‌های اطلاع‌رسانی بیکار نشسته بودند. با این حال هر مراجعه‌کننده‌ای می‌توانست با واردکردن مشخصات کتاب در سامانه رایانه‌ای اطلاع‌رسانی، سالن و غرفه ناشر مورد نظرش را پیدا کند.

برای صحبت از امکانات رفاهی و خدماتی باید ابتدا سطح توقعمان را از نمایشگاه کتاب تهران مشخص کنیم و شرایط را هم در نظر بگیریم. بی‌شک از فضایی که مخصوص برگزاری نمایشگاه نیست و مثلا در روز سوم (که با تعطیلی پایان هفته همزمان شده بود) پذیرای بیش از یک میلیون نفر بازدیدکننده بود، نمی‌توان انتظار داشت تا تمام نیازهای رفاهی و خدماتی مراجعان را به بهترین وجه تامین کند. برای همین هر جا چمنی است یا پله‌ای، مردم مجبورند برای استراحت یا خوردن غذا در آنجا بنشینند. این کاستی و کمبود باعث می‌شود‌ خستگی بازدیدکنندگان دوچندان شود، بویژه برای کسانی که خریدهای زیاد دارند یا با کودکانشان به نمایشگاه می‌آیند. از طرفی نشستن روی پله‌ها چه در فضای باز و چه در شبستان باعث می‌شود راه عبور و مرور دیگر مراجعان بسته شود که خود مشکلی جدید می‌سازد.

بیش از 120هزار مترمربع فضای مسقف و باز نمایشگاه کتاب در مصلی، کار نظافت و پاکیزه‌سازی آن را سخت می‌سازد. برای مثال وقتی بروشورها و برگه‌های تبلیغاتی میان مخاطبان پخش می‌شود، بر اثر بی‌توجهی بسیاری از مراجعان، زمین بعضی قسمت‌ها پوشیده از کاغذ می‌شود. با این که ماموران خدماتی در همان ازدحام جمعیت هم از کار خود غافل نمی‌شوند، اما نمی‌توانند از پس کار برآیند که باید در دوره‌های بعد فکری دیگر برای رفع این ضعف‌ها کرد که شاید بهترین آن فرهنگ‌سازی در میان مراجعان است.

برای نوشتن از کم و کاستی‌های نمایشگاه کتاب امسال تاکید می‌کنیم که بسیاری از اشکالات به علت نامناسب بودن این فضا برای برپایی آن است که البته مانعی بر سر برشمردن آنها نیست. برای مثال سالن کودک نمایشگاه نیز مشکلات خاص خودش را داشت. درست است که ناشران برای تزئین سالن‌های خود از وسایل مختلفی مثل بادکنک و... استفاده می‌کنند و ترنم موسیقی‌های کودکانه فضای شاد و مناسب این سن را پدید می‌آورد، اما هنوز فضای این سالن‌ها برای کودکان مناسب نیست. استاندارد نبودن ارتفاع میزها که موجب می‌شود کودکان نتوانند خودشان کتابشان را ورق بزنند و بعد آن را خریداری کنند و زمین آسفالت از مهم‌ترین نقایص این سالن‌هاست.

اندازه غرفه‌های ناشران کودک که با تعداد و نوع کتاب‌های ارائه‌شده در آنها هماهنگ نیست، دیگر مشکل این سال‌ها است. بعضی غرفه‌ها در فضایی بزرگ، کتاب‌های جیبی محدودی را ارائه کرده بودند در حالی که به غرفه‌ای که نقشه‌های ایران و جهان را بر اساس پراکندگی حیوانات، تاریخ باستان و... به نمایش گذاشته بود، فضایی کوچک را اختصاص داده بودند که برای بچه‌ها مشکل ایجاد می‌کرد. در طراحی غرفه‌های بخش کودک باید به خلاقیت‌ها و نوع کار و میزان تاثیرگذاری اثر نیز توجه کرد.

مشکل دیگر، تکراری و مشابه‌بودن بسیاری از کتاب‌های عرضه‌شده در سالن ناشران کودک بود. انگار در هر دوره از نمایشگاه کسی کاری جدید عرضه می‌کند و با فروش خوب آن، در سال بعد توزیع آثار مشابه مد می‌شود. برای مثال در بیست و چهارمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، در بسیاری از غرفه‌های کودک، ارائه کتاب‌های وایت‌بردی در اندازه‌های مختلف برای آموزش رسم خطوط، نوشتن حروف الفبای فارسی و انگلیسی افزایش پیدا کرده است.

بعد از سال‌ها، نظرات و بحث‌های مختلفی درباره برگزاری و موضوع جلسات سرای اهل قلم وجود دارد که گویا نمی‌توان برای آنها پایانی در نظر گرفت.

در میان برنامه‌های امسال می‌توان به نشست سرای اهل قلم، کودک و نوجوان، کارنامه نشر، کرسی‌های آزاد اندیشی، غرفه دیدار، سرای روزنامه‌نگاران و ... اشاره کرد. با وجود تنوع و افزایش کمیت چنین برنامه‌هایی، مهم‌ترین سوالی که به ذهن می‌رسد، آن است که چه کسی مخاطب این نشست‌هاست؟

همواره یکی از مهم‌ترین مخاطبان این نشست‌ها خبرنگاران و روزنامه‌نگاران هستند که بیشتر به انجام وظیفه اطلاع‌رسانی خود مشغولند. اگرچه خبرنگاران از ابتدا تا انتهای هر جلسه حاضرند، اما تشکیل این نشست‌ها وقتی ارزش پیدا می‌کند که ما شاهد حضور مراجعان دیگر نمایشگاه با سن و تحصیلات مختلف هم باشیم. اما واقعا چقدر مسوولان نمایشگاه برای اطلاع‌رسانی دقیق و همگانی این نشست‌ها تلاش کرده‌اند؟ این یک واقعیت است که مخاطب عام نمایشگاه قبل از حضورش دنبال آخرین اخبار خبرگزاری‌ها درباره برنامه‌های نمایشگاه نمی‌رود. یکی از بازدیدکنندگان نمایشگاه می‌گفت: من امسال درباره نشست‌های سرای اهل قلم چیزهایی شنیده‌ام، اما نمی‌دانم دقیقا باید به کجا بروم و آیا این جلسات عمومی‌ است.

مسلما اگر این اطلاعات در بروشورهای مشخص برای بازدیدکنندگان همراه با نقشه نمایشگاه ارائه می‌شد، می‌توانستیم انتظار حضور بیشتر بازدیدکنندگان را در این جلسات که بار فرهنگی و آموزشی نمایشگاه را به دوش می‌کشد، داشته باشیم.

از در ورودی مصلی که وارد نمایشگاه می‌شویم، یکی از مهم‌ترین پلاکاردهایی که نظر بازدیدکنندگان را جلب می‌کند، مهیا شدن اینترنت بی‌سیم در نمایشگاه (چه سالن‌ها و چه فضای آزاد) است. گوشه و کنار هم افرادی هستند که لپ‌تاپ‌هایشان را روشن کرده‌اند و مشغول به کارند. همیشه نخستین بارها اشکالاتی دارد علاوه بر این که خیلی‌ها شاید از اصل ماجرا دیر باخبر شوند.با این وجود ناشرانی مثل سوره مهر تا روز سوم نمایشگاه اینترنت نداشتند. همچنین امسال برای نخستین بار کاتالوگ ارزی (یارانه‌ای) و ریالی (فروش مستقیم) در یک مجموعه چاپ شده‌اند و اگر کتابی در هر دو سالن عرضه شده باشد در 2 سطر با عبارت سالن ارزی و سالن ریالی مشخص شده است. امسال قرار بود ‌ برای نخستین‌بار 2 سالن ویژه برای آثار برگزیده جوایز و جشنواره‌های ادبی و چاپ اولی‌ها آماده شود که تا روز سوم این دوره نمایشگاه، کارگران هنوز مشغول ساخت سازه‌های آنها بودند.

دیگر نوآوری آن که مرکز اسناد و کتابخانه ملی برای نخستین‌بار با حضور متخصصان، شیوه‌های مرمت اسناد و کتب قدیمی ‌را به درخواست‌کنندگان ارائه می‌کند که مورد استقبال بازدیدکنندگان نیز قرار گرفته است.