اگر کمیته ملی بیابان‌ زدایی فعال نشود...

دفتر امور بیابان وقتی کارش را با نام دفتر تثبیت شن و مالچ‌های نفتی شروع کرد مناطق زیادی در کشور شرایط حادی داشتند و خسارت زیادی را بابت فرسایش بادی متحمل می‌شدند. این دفتر بتدریج برنامه‌های بیابان‌زدایی را اجرا کرد و امروز حاصل این فعالیت‌ها را می‌توان ـ به صورت مکانی نه‌توصیفی ـ روی عرصه‌ها مشاهده کرد. هم اکنون در مناطق بیابانی حداقل 2 میلیون هکتار جنگل دست کاشت وجود دارد، در حالی که پیش از این زمین‌ها عرصه‌هایی کاملا لخت، بدون پوشش گیاهی و بدون پتانسیل طبیعی برای رشد بوته بوده است. این نشان دهنده عملکرد دفتر امور بیابان‌ها است دفتری که هر سال تجارب، توان کار و امکاناتش بیشتر شده و کمبود بودجه نیز هیچ‌گاه باعث توقف کارش نشده است. اما این‌که چرا در برنامه چهارم توسعه دچار عقب‌ماندگی شدیم علتش این بود که عددی که برای انجام کار تعریف شده بود عدد بالایی بود، یعنی بیابان‌زدایی در 5/1 میلیون هکتار در طول 5 سال کار بسیار بزرگی بود. البته این مساله در حجم کار سالانه ما کاستی ایجاد نکرد، ولی بودجه‌ای که برای این‌کار در نظر گرفته شده بود تامین نشد و برای همین ما فقط توانستیم 22 درصد اعتبارات را دریافت کنیم و فقط 33 درصد کار را انجام دهیم.

در مورد برنامه پنجم نکته مهم این است که تعهدات انجام نشده در برنامه چهارم توسعه را هم شامل می‌شود پس حجم کار خیلی بیشتر خواهد بود. اما مساله تامین اعتبار همچنان حرف اول را می‌زند. البته اگر بخواهیم واقعا روی بیابان‌ها متمرکز شویم بودجه تمام دستگاه‌ها را نیز به این کار اختصاص دهیم باز جای کار در بیابان وجود دارد، ولی به هر‌حال بودجه محدود است و معاونت راهبردی ریاست‌جمهوری بودجه‌ها را بر اساس اولویت‌ها تعیین می‌کند. اما آنچه به ما مربوط می‌شود این واقعیت است که ما توان انجام کار را داریم بخصوص از زمانی که کارها از شکل امانی به شکل پیمانکاری تغییر یافته است. این در حالی است که ما با سازمان‌های مردم نهاد از جمله بسیج هم وارد مذاکره شده‌ایم تا بتوانیم در پروژه‌هایمان از این نیروها استفاده کنیم. اما با وجود این مساله تامین اعتبار هنوز مهم‌ترین موضوع است و وقتی پول باشد کار هم پیش می‌رود، هر چند اگر بودجه‌ها نیز تامین نشود ما سعی می‌کنیم از راه صرفه‌جویی یا استفاده از روش‌هایی برای کم کردن هزینه‌ها کارها را پیش ببریم. مثلا در بحث نگهداری پس از کاشت در عملیات بیابان‌زدایی ما با مراکز تحقیقاتی وارد مذاکره شدیم تا هزینه‌های عملیات و نگهداری را پایین بیاوریم. اگر این موضوع محقق شود ما در برنامه پنجم توسعه ساعت کاریمان را هم افزایش می‌دهیم حتی اگر اعتبارات کمتری داشته باشیم. ما دنبال جایگزین کردن مالچ‌های بیولوژیک با مالچ‌های نفتی که بیشتر هزینه‌های بیابان‌زدایی را می‌بلعد هستیم که امیدواریم بتوانیم این کار را انجام دهیم. در واقع اگر در برنامه پنجم بودجه‌های مورد نظر تامین نشود معنی‌اش این نیست که کارها را پیش نخواهیم برد. اگر ما بتوانیم در 2 موضوع مالچ‌پاشی و آبیاری و مراقبت طرح‌هایمان را پیش ببریم و راهکارهای جدیدی ارائه کنیم دستیابی به اهداف برنامه پنجم توسعه خیلی راحت‌تر خواهد بود.

مساله اصلی که دفتر امور بیابان در این سال‌ها پیگیری می‌کرده مساله ماسه‌های روان بود و وقتی ما 2 میلیون هکتار کار کرده‌ایم و در دنیا هم جا افتاده که ایران در مهار بیابان‌ها پیشتاز است نشان می‌دهد که خیلی هم نباید ناامید باشیم. شما بیایید مقایسه کنید و آمار سازمان‌های مختلف را ببینید آن وقت می‌بینید دیدی که جامعه جهانی در حوزه بیابان‌زدایی نسبت به ایران دارد دیدی واقعا مثبت است. پس ما امید واهی نداریم، ولی به هر حال دوست داریم بیشتر از این حد پیشرفت کنیم و شرایط ایده‌آل‌تری به وجود بیاوریم. الان از نظر تثبیت شن ما در شرایط بدی نیستیم برای همین فعلا مساله فرسایش بادی را کنار گذاشته‌ایم و در حال مقابله با سایر عوامل بیابان‌زایی هستیم. البته موضوع تثبیت شن مثل سال‌های قبل حاد نیست و شن‌های روان همانند گذشته مردم را آزار نمی‌دهد. شما می‌توانید به شهرهایی مثل بم بروید و کارهایی را که در آنجا انجام شده از نزدیک ببینید. مردم روستاهای بم در گذشته همیشه درگیر شن‌های روان بودند، اما شاید الان فقط 3 تا 4 روستا مشکل داشته باشند.

ما اول باید ببینیم هدف‌گذاری مان به چه سمتی است، وقتی اکوسیستم ما یک اکوسیستم بیابانی است ما که نمی‌توانیم چشم‌انداز کلی آن را تغییر دهیم، بلکه باید نقاط آزاردهنده و مشکل‌ساز را کنترل کنیم. پس وقتی مثلا چشم‌انداز غالب در استان خوزستان تپه‌های ماسه‌ای است نباید فکر کنیم کاری انجام نشده، بلکه باید ببینیم این ماسه‌ها چقدر به روستاها و زمین‌های کشاورزی آسیب می‌زند.

شاید اگر به صورت مصداقی و در مورد یک منطقه خاص صحبت می‌کردیم می‌توانستم جواب این سوال را بهتر بدهم چون علت بیابانی شدن در هر منطقه با مناطق دیگر فرق دارد و باید آسیب‌شناسی شود. یک زمانی پوشش گیاهی در اثر زمین‌خواری از بین می‌رود و یک زمان دیگر در اثر خشکسالی و چرای بی‌رویه دام. برای همین ما نمی‌توانیم در مورد بیابانی شدن اراضی به طور کلی حرف بزنیم. پس وقتی از این زاویه به بیابان‌زایی نگاه کنیم خواهیم دید که این مشکل مربوط به یک دستگاه و سازمان نمی‌شود و مقابله با آن نیز نیازمند هماهنگی بین بخشی است. در حوزه بیابان‌زدایی این هماهنگی می‌تواند به وجود بیاید چون ما یک کنوانسیون مقابله با بیابان داریم که می‌گوید باید یک برنامه اقدام ملی برای مقابله با بیابان‌زایی بنویسیم. البته این برنامه نوشته شده ولی کمیته ملی بیابان‌زایی کشور که تمام دستگاه‌هایی که برنامه‌هایشان حول این محور است بعد از 12 سال هنوز کارش را به طور رسمی آغاز نکرده است در صورتی که دفتر بیابان و مناطق خشک و نیمه خشک تلاش زیادی کرده و الان هم خیلی مصر هستیم که این کمیته هر چه سریع‌تر فعالیتش را شروع کند. هم‌اکنون گفته می‌شود که ساخت سدها یکی از عوامل بیابان‌زایی است پس وقتی این کمیته ملی آغاز به کار کند و وزیر نیرو ـ و سایر تصمیم‌گیرندگان کلان کشور ـ به عنوان یکی از اعضا در آن حضور داشته باشد مسلما برنامه‌ها تعدیل و جلوی روند فعلی گرفته خواهد شد. پس یکی از مشکلات ما در بخش بیابان نبود این هماهنگی‌هاست، اساسا در مورد همه مسائل هم همین طور است مثلا در مورد دام‌های کشور، وزارت بازرگانی فقط نباید به ارزان رسیدن گوشت به دست مردم فکر کند یا منابع طبیعی فقط به حذف کامل دام از مراتع. پس جان کلام این است: یکی از دلایلی که نمی‌گذارد ما طبق برنامه‌ها پیش برویم نبود هماهنگی میان بخش‌های مختلف درگیر در یک موضوع است در حالی که ما ظرفیت ایجاد هماهنگی‌ها را داریم ولی مثل کمیته ملی بیابان‌زدایی فعال نیست هرچند که وظیفه اصلی این کمیته تمرین هماهنگی بین بخش‌های مختلف در قالب یک پروژه است.

جابه‌جایی خاک که مردم آن را به عنوان گرد و غبار می‌شناسند ناشی از فرسایش بادی است. بعضی وقت‌ها این جابه‌جایی محدود است و در تمام طول سال به صورت خزنده اتفاق می‌افتد و محدوده کمی را در بر می‌گیرد. در واقع مشکل اصلی در ایران فرسایش بادی به این شکل است چون هم در تمام طول سال اتفاق می‌افتد و هم شکلی خزنده دارد؛ مگر در بعضی موارد مثل استان سیستان و بلوچستان که ممکن است 2 تا 3 روز هم طول بکشد. پس گرد و غبارهایی که منشأ داخلی دارند به صورت محلی اتفاق می‌افتند نه این که همانند ریزگردهای عربی کل منطقه را تحت تاثیر قرار دهند. این مساله را تصاویر ماهواره‌ای هم تایید می‌کند یعنی نقطه شروع طوفان و گرد و غبار خارج از ایران است و کشورمان در آن سهمی ندارد، اما بعضی وقت‌ها همزمان با ورود گرد و‌غبارها از خارج، گرد و غبار محلی هم به پا می‌شود و وضعیت را تشدید می‌کند. گرد و غبارهای خارجی هم 2 منشأ اصلی دارند به طوری که وقتی جنوب استان خوزستان را درگیر می‌کنند منشأ آن کشور عربستان و وقتی استان‌های غربی را درگیر می‌کنند از عراق، سوریه و اردن می‌آیند.