از نمایش‌واره تا تئاتر

امسال به مناسبت ایام سوگواری فاطمیهس 4 نمایش در تالارهای شهر تهران روی صحنه رفته است. تالار اصلی مجموعه تئاترشهر، میزبان نمایش تا اشکستان، نوشته و کار حمید حرا است.

در تالار محراب نمایش بانوی غریب مدینه نوشته و کارعلی قهرمانی اجرا می‌شود.

نمایش بهشت روی اقیانوس با کارگردانی سید جواد طاهری مهمان تالار وحدت است و شعله در زمهریر کار محمدرضا مداحیان در تالار اندیشه حوزه هنری اجرا می‌شود.

در این میان به 2 نمایشی که در تئاتر شهر و تالار وحدت روی صحنه هستند، نگاهی انداخته‌ایم.

نمایش «تا اشکستان» از آن دست آثار مذهبی به شمار می‌آید که بیشتر نمایش‌واره است و قصد تاثیر‌گذاری براحساسات تماشاگران را دارد. این کار با بهره‌گیری بیش‌ازحد از مناسک و آیین‌های سوگواری از مفهوم تئاتر فاصله گرفته و کارکرد نمایشی‌اش را از دست می‌دهد.

داستان این نمایش‌واره درباره 2 کشیش مسیحی است که بنا بر مطالعه و جستجو درمی‌یابند پیامبر ختمی مرتبت که در کتاب آسمانی مسیحیان آمده، حضرت محمد(ص) است که پس از گسترش دین آسمانی‌اش در مدینه رحلت کرده است.

یوحنا که از غفلت درک نکردن رسول اکرم در زمان حیاتش به ستوه آمده، حالا بنا دارد لااقل با پیوستن به جانشین بر حق‌اش در راه او قدم بردارد. این جانشین همانا علی(ع) است. یوحنا که به مدینه می‌رسد، می‌بیند جمعیت اندکی در خانه علی(ع) را سوزانده‌اند و این کار را به بهانه گرفتن بیعت اجباری از علی(ع) انجام داده‌اند.

در این حادثه، فاطمه(س) آسیب می‌بیند و پس از شهادت پسری که در بطن خود دارد، خود آن حضرت نیز به دیار باقی می‌شتابد. این داستان کشش لازم را برای نمایشی‌شدن دارد و دیگر نیازی به ابراز احساسات بیش از حد روی صحنه نیست. حمید حرا باید می‌دانست روضه و نوحه کارکرد و جایگاه خود را دارند و بهتر بود در استفاده از آنها روی صحنه کمی امساک به خرج می‌داد.

تماشاگر در تئاتر به دنبال دیدن، شنیدن و درک یک حقیقت است که مصالح این اندیشیدن باید به زیباترین شکل ممکن فراهم شود. برای مثال صحنه خاکسپاری حضرت فاطمه(س) نیازی به نوحه و عزاداری نداشت، چراکه سکوت علی(ع) و خانواده‌اش بزرگ‌ترین سوگواری و متفاوت‌ترین آن در عالم هستی است.

دیگر نقطه ضعف کار حمید حرا در مقام نویسنده و کارگردان، پردازش ناقص شخصیت‌های یوحنا و شیث است. مثلا با این که یوحنا در یک قدمی کشف حقیقت است و از تمامی تردیدها و رنج‌ها عبور کرده، کارگردان او را در دنیایی پر از کابوس و وحشت به نمایش می‌گذارد که چندان منطقی نیست. شیث هم با یک سفر رفتن دچار تحول و دگرگونی سریع می‌شود، در صورتی که در ابتدا خیلی متعصب به مسیحیت نشان می‌دهد. در واقع نشانه‌های لازم برای تغییر روحی شیث باید از همان آغاز در نمایش قرار می‌گرفت تا باورپذیری او راحت‌تر شود.

این نمایش در استفاده از امکانات و عناصر نمایشی هم با بی‌دقتی ‌روبه‌روست. به نظر می‌رسد گروه بازیگران نیز برای ارائه این نمایش نیاز به تمرین بیشتری داشته‌اند و در میان آنان هنرنمایی کوروش زارعی هم کمبود‌ها را جبران نمی‌کند. نورپردازی در صحنه‌های کابوس نیز اشتباه و استفاده زیاد از فلاشر بسیار آزاردهنده است.

در این نمایش بازی علیرضا عمرانی نسبت به دیگر بازیگران چشمگیر است. او نقش اسعد را بازی می‌کند. مردی گوژپشت که فرزندخوانده یوحناست و در صومعه خدمت می‌کند.

این مرد هم به دنبال کشف حقیقت است، البته نه در میان کتاب‌ها بلکه در جامعه مسلمانان. او رویارویی مسلمانان حقیقی و اهل باطل را با چشمان خود می‌بیند و به همین خاطر برای ظلمی که بر اهل بیت رسول خدا شده است،‌می‌گرید.

البته این نکته بارزی در متن است که به تماشاگر یادآور خواهد شد یافتن حقیقت نیازی به پست، مقام، رتبه ، مرتبت اجتماعی و طبقاتی ندارد. هر آدمی در منظر دین با دیگری برابر است و او که پرهیزکاری و تقوای بیشتری دارد بر دیگران رجحان می‌یابد.

بهشت روی اقیانوس نوشته میلاد اکبرنژاد و کار سید محمدجواد طاهری درباره زندگی و درگذشت حضرت رسول‌ص و شهادت فاطمهس است. نمایش دارای تعاریف و ویژگی‌های یک تئاتر اصیل است. در آن همه عناصر بر پایه معیارهای معین و مشخص تئاتری سروسامان گرفته و از تمام آن چیزهایی که نمایش را در ورطه نمایش‌واره می‌غلتاند، پرهیز شده است.

در این نمایش، طراحی صحنه رضا مهدی‌زاده حرف اول را می‌زند. این خود زمینه را برای ارزشمندی اثر فراهم می‌کند.

این طراح صحنه با شناخت کامل از صحنه،مواد، ترکیب‌بندی‌ها، شکل‌ها و احجام، بنابر نیاز درام استفاده می‌کند. همین خود قابلیت تصویری‌شدن درام را بالا می‌برد و عاملی است تا میزانسن‌های کارگردان شکل و شمایلی درست و اندیشمندانه داشته باشد. استفاده از پرده و تلفیق آن با رنگ سوسنی برای ایجاد فاصله بین جایگاه فاطمه(س) و دیگران بسیار زیبا جلوه می‌کند.

استفاده از نخلستان فدک در یک صفحه مدور و گردان نیز شرایط بازی و میزانسن متنوعی را ایجاد می‌کند. صحنه‌های کابوس، دخترکشی و جهنم کافران و جاهلان نیز بسیار مبتکرانه درآمده است.

صحنه حضور فرشته مرگ و گاری پر از گل و تابوت هم زیبایی خاص خود را دارد.

همین تنوع تصاویر عامل برقراری کشش و ضرباهنگ برای جذب مخاطب خواهد شد. از سوی دیگر تمام لحظات مخاطب را به فکر کردن واخواهد داشت.

داستان دخترکشی در ابتدا تاکید درستی بر حضور رسول خدا برای ایجاد تغییر در بلاد کفر و جهل حجاز می‌گذارد که در ادامه آن، حضرت فاطمه جلوه زنانه والا و باشکوهی می‌یابد. ایشان بعد از فوت پدر، در مقابل ندانم‌کاری‌ها و جهالت مجدد برخی از مسلمانان را که تابع قدرت و دنیاطلبی شده‌اند، تاب نمی‌آورد.

او از خدا می‌خواهد که با مرگش به پدر بپیوندد چراکه زندگی در میان مردم برایش اندوهناک و ناممکن شده است؛ جماعتی که به همه قول و قرارهایشان با رسول خدا پشت‌پا زده‌اند و علی را از خلافت بازداشته‌اند و حتی فدک را از فاطمه گرفته‌اند، چون می‌گویند به اولاد پیامبر ارث و میراثی نخواهد رسید.

نمایش در فضایی سیال و تصویری یک داستان به‌هم‌پیوسته را روایت می‌کند. زبان نمایش چندپاره است. امام علی و فاطمه س به بیان شاعرانه روی صحنه حضور دارند. بازیگرانی با روبنده و ماسک، فاصله لازم با نقش را می‌گیرند و به جای آن دو حضرت حرف زده و ماجراهای رفته بر آنان را روایت می‌کنند.

وحید جلیلوند با صدای گرم و بیان دلنشین‌اش حضوری موثر روی صحنه دارد. با وجود پرهیز از احساسات‌گرایی، لحظه شهادت فاطمهس به لحاظ تصویری و بازی بسیار پراحساس درآمده است.

نمایش بهشت روی اقیانوس، یک اثر خلاقه است. این خلاقیت در جای‌جای نمایش به چشم می‌آید و این پرهیز از کلیشه‌ها نمایش را قدرتمند می‌سازد. هرچند لحظات حذف‌شدنی نیز در آن دیده می‌شود. برای مثال مخالفان امام علی بسیار شلخته و پرت و پلاگو هستند که کمی اغراق‌آمیز است، چرا که اتفاقا آنان در سیاست بازی و فریب افکار عمومی بسیار تردست بوده‌اند.

بازیگران هم بیشتر بر جنبه‌های تیپ‌وار تاکید دارند و کمتر بر خلاقیت بازی توجه می‌کنند. البته این هم بنابر نیاز نمایش است.

در عین‌حال حضور همگانی جمعی از بازیگران حرفه‌ای تب و تاب صحنه را کنترل می‌کند و مانع از نیفتادن ضرباهنگ خواهد شد.

در مجموع نمایش بهشت روی اقیانوس نمونه خلاقه یک اثر مذهبی است که به دیگر هنرمندان این عرصه نشان می‌دهد برای ارتباط بهتر با مخاطبان باید به دنبال راهکارهای نو گشت و از کلیشه‌ها پرهیز کرد.