فیلمی برای پرکردن فاصله سینما و زندگی

داوودنژاد با ایده ساختاری و زیباشناسانه خاص خود به موضوع اعتیاد پرداخته و فیلم «مرهم» را بر اساس آن ساخته است.

مرهم با توجه به ارتباط نسل‌ها و دقت نظر در معضلات جامعه‌ای چندوجهی، تلاش کرده است تا به زبان و بیانی ویژه و گرم برسد.

آنچه می‌خوانید گفت‌و‌گویی است با داوودنژاد درباره ساختار مرهم. او با حوصله و دقت زیاد به سوال‌هایمان پاسخ داد که در لابه‌لای آن نگاه موشکافانه‌اش به سینما و جامعه مشهود است.

اعتیاد تبدیل به مضمون اساسی تازه‌ترین فیلم شما شده است. چرا؟

زندگی حال ما حاصل یک تنوع نامحدودی از علل و اسباب است. این حالی که ما درگیرش هستیم، در پیوند وسیعی است با محیط پیرامون ما و گذشته‌ای که تا به حال طی کرده‌ایم. این گذشته و سلسله‌ای از عوامل و رویدادها خیلی تعیین‌کننده است که ما چه حال و احوالی داشته باشیم. بخش زیادی از آنچه که ما هستیم، نتیجه تأثیراتی است که از گذشته خود حمل می‌کنیم. هر روزی که ما از خواب بلند می‌شویم، با روز گذشته متفاوت است، هر وقت زندگی ما با اوقات دیگرمان متفاوت است. ما وقتی در فصل پاییز از خیابان عبور می‌کنیم، گونه‌ای متفاوت از حضور را نسبت به فصل‌های دیگر تجربه می‌کنیم؛ عبور از خیابانی پاییزی متفاوت از عبوری است که در زمستان سرد یا تابستان گرم داریم.

در واقع زمان حال ما بازتابی است از تنوع نامحدودی از تأثیرات مختلف محیطی و تاریخی که در پیوند با این مجموعه شکل می‌گیرد و امری منفرد نیست. ما در فیلمسازی وقتی صحنه‌ای را می‌خواهیم بازسازی کنیم، قاعدتا هر چه حوزه تمرکزمان برای دریافت وضعیت وسیع‌تر باشد، آن موقعیت شبیه‌تر به چیزی می‌شود که در زندگی هست.

ببینید من حالا مشخصا درباره رضا می‌گویم. او از 4سالگی کنار من بازیگری را با فیلم بی‌پناه شروع کرد و 17سالش بود که مصائب‌شیرین را بازی کرد. او با همین نگاه من آموزش دیده و وارد این عرصه شده، اما وقتی که از من جدا می‌شود و فیلم‌ها و سریال‌های دیگر را تجربه می‌کند میل پیدا می‌کند که همان کلیشه‌ها را بازتولید کند، اما زمانی که به من بر می‌گردد مدتی طول می‌کشد تا دوباره به خاستگاه اولیه‌اش بازگردد.

بنابراین کار کردن با رضا سخت نیست، اما در مورد طناز طباطبایی؛ او تمایلی درونی به انجام کار متفاوت، بازی زنده و تأثیرگذار داشت، در نتیجه برای کار سخت و طولانی آمادگی داشت. برای همین من توانستم جنس بازی او را به نابازیگران زنده و اصیل دیگر نزدیک کنم.

فیلمنامه دقیق و جزء به جزء را باید با مشارکت خود این آدم‌ها به دست آورد. من موضع و خط کلی داستان را دارم و آغاز و سرانجام آن را هم می‌دانم. بعد این آدم‌ها را انتخاب و نقش را با آنان تمرین می‌کنم. وقتی هم آنان نقش و ارتباطات را یافتند، می‌روم به سمت لحن، زبان و بیان هر کدامشان و بعد از آن زمان سر و سامان یافتن فیلمنامه است. چون زبان و نگاه فیلمنامه از خود بازیگران به دست می‌آید، هیچ‌کدام احساس سختی در جلوی دوربین پیدا نمی‌کنند. این بازیگران دیالوگ‌ها را براحتی حفظ می‌شوند، چرا که با حالت آنها هماهنگ است، در احساس‌هایشان جریان پیدا و این تصور را ایجاد می‌کند که خودجوش به دیالوگ‌ها رسیده‌اند.

این تمهید به گفت‌وگوها و ارتباطات ما با یکدیگر در زندگی روزمره و به شکل عمیق‌تر به ساختار قصه‌پردازی در سنت‌های ادبی ما برمی‌گردد. ما در گفت‌وگوهای روزمره خود می‌گوییم حرف حرف می‌آورد، یعنی ما یک مطلب را تعریف می‌کنیم و در میان آن به یک موضوع دیگر می‌رسیم. آن را هم تعریف می‌کنیم و سپس به مطلب قبلی بازمی‌گردیم تا در نهایت آن چیزی را که در ذهنمان است جا بیندازیم.

در سنت ادبیات داستانی ما هم این هست. یعنی در هزار و یک شب یک ماجرا تعریف می‌شود، در میانش به داستانی دیگر می‌رود و دوباره به ماجرای اصلی برمی‌گردد. این ساختار در مثنوی هم وجود دارد. این شیوه، روشی آشنا برای ماست و من هم این تمهید را با نگاه به همین ویژگی‌های روزمره و ادبی جامعه و ادبیات کهن خودمان پیدا کردم.

به این شکل نیست که حذف شده باشد. ما عزیز، پسرش، عروسش و بعد هم نوه‌اش را می‌بینیم یا گفت‌وگوهایی را در مورد خانم‌جان، رضا، پدر، مادر و عمه رضا می‌شنویم، یعنی آنها غایب نیستند.

از مجموع اینها می‌توانیم تصور کنیم که آنان به طور طبیعی در چه وضعیتی به سر می‌برند. در نتیجه این نسل هم غایب نیست، اما ما خیلی به معرفی آنان نمی‌پردازیم. اما چیز دیگری هم وجود دارد و آن این که این نسل به نوعی چرخه زندگی ما را می‌گرداند. هر وقت که من در فیلم‌هایم به آنان نزدیک می‌شوم، خطوط قرمزی پیش رویم می‌بینم که امکان رد شدن از آنها را پیدا نمی‌کنم. برای همین نزدیک شدن به معضلات و پرداخت شخصیت آنان با دشواری‌های عمده‌ای همراه است.

ببینید نسل رضا و طناز گرفتار یک تعارضات پیچیده و فرساینده‌ای است. از یک طرف ما آنان را با یک فرهنگ رسمی مواجه کرده‌ایم که در فضای عمومی با آن روبه‌رو هستند و از سوی دیگر با واقعیاتی مواجهند که متفاوت است. فضای اصلی اجتماع امروز ما و کارکردهای اصلی آن در اختیار سیاست و اقتصاد است.

در این میان فرهنگ به دلیل این که پدیده‌ای زود بازده نیست، به تدریج از حوزه زندگی واقعی ما دور می‌شود. این تعارضات نسل‌های ما را بین فرهنگ تشریفاتی و واقعیت دچار تضاد و تناقض کرده است. همین تضادها، جوان ما را به سمت نوعی فرصت‌طلبی معصومانه برده است؛ نوعی بلاتکلیفی. شخصیت رضای داستان ما در جاهایی بسیار انساندوست و مثبت جلوه می‌کند و در جاهایی دیگر انسانی است که به دنبال زد و بندهای غیرقانونی و مخفی‌کاری‌های مالی می‌رود. این نشان‌دهنده بلاتکلیفی و تضادهایی است که در شخصیت او وجوه متناقضی را پدید آورده است.