روح هنر ایرانی در تصویرگری کتاب

این روزها یکی از دغدغه‌های همیشگی کارشناسان تعلیم و تربیت، بیگانه شدن کودکان و نوجوانان با فرهنگ بومی کشور زادگاهشان است. در عصر رسانه‌های گوناگون،‌ اگرچه شاید کتاب به اندازه تلویزیون و رسانه‌های مجازی بر اخلاق و فرهنگ جامعه تاثیر نمی‌گذارد، اما بی‌شک نمی‌توان از کنار آن به راحتی گذشت. از این‌رو هر کتاب تالیفی یا ترجمه‌ای علاوه بر متن و موضوع، تصاویرش نیز باید با فرهنگ اصیل و بومی کودکان و نوجوانان کشور هماهنگ باشد.کیوان عسگری، مدرس دانشگاه هنر تهران، معتقد است که در هر تصویر 2 نوع تاثیرگذاری ظاهری و باطنی (ساختاری) وجود دارد. او توضیح می‌دهد: تاثیرات ظاهری عواملی است که به طور مستقیم در تصویر به کار می‌رود و به خاطر آشنایی چشم، مخاطب می‌تواند ارتباط اولیه را با اثر برقرار کند. تاثیر باطنی نیز با توجه به ترکیب‌بندی حرکت، زاویه دید، نوع شخصیت‌پردازی، کنش و واکنش و... حاصل می‌شود که خود از لحاظ بصری اهمیت زیادی دارد.

علیرضا گلدوزیان، برنده جایزه بزرگ براتیسلاوا نیز درباره هماهنگی تصویر و فرهنگ در کتاب‌های کودک و نوجوان می‌گوید: باید بدانیم که تصویرسازی براساس متن و ادبیات شکل می‌گیرد. برای همین وقتی هنرمند به تصویر کردن موضوعی خاص می‌پردازد، باید محیط، جغرافیا و فرهنگ را نیز در نظر بگیرد مگر در مواردی که متن متعلق به هیچ فرهنگ و جغرافیای خاصی نباشد و زبان گسترده‌ای برای تمام کودکان داشته باشد.این هنرمند عامل موثر خلق آثار ایرانی را در آن می‌داند که فرد علاوه بر به کارگیری نمادها و سمبل‌های ایرانی، روحیه ایرانی نیز داشته باشد، زیرا گاهی سفارش کار از کشوری با فرهنگ متفاوت است که در این شرایط فرد باید نمادها و روحیات آن فرهنگ را در مدت تصویرگری بپذیرد و براساس آن به کار خود بپردازد، اگرچه این اثر چیزی جز ادا درآوردن نیست، پس مهم‌ترین عامل در بومی کردن هر تصویر شناخت حس و حال آن فرهنگ است. از این‌رو مسلما ایرانیان بیش از هر نوع خاصی از تصویرگری فقط می‌توانند اثر ایرانی بیافرینند.

نرگس محمدی، نویسنده و تصویرگر نیز معتقد است که تصویر ایرانی فقط با نوع لباس و پوشش نشان داده نمی‌شود. بلکه تنها سبکی تاثیرگرفته از آثار کهن ایرانی می‌تواند بیانگر بومی بودن تصویرهای ما باشد.

نگارگری از هنرهای باسابقه ایرانی است که قابلیت استفاده در تصویرگری‌های کودک و نوجوان را نیز دارد. البته مهم‌ترین شرط این رجوع دوباره به این هنر کهن، خلاقیت و مطالعات زیاد تصویرگران و پژوهش‌های مستمر است که شاید کمتر کسی حوصله پیگیری آن را داشته باشد.

گلدوزیان درباره ترکیب نگاه امروزی و داشته‌های گذشته برای تصویرگری ایرانی می‌گوید: «ما نیاز داریم که بین آثار امروزمان و آثار هنری گذشته‌مان تلفیقی برقرار کنیم که از این طریق نگاهی نو به تاریخ تحلیلی ایران به دست می‌آید. نگاه نو به چاپ‌های سنگی و نگارگری امری مهم است، اما اگر این نگاه محدود و منحصر باشد، اثر تاریخ مصرف پیدا می‌کند و دیگر هنرمندان و مخاطبان به آن بی‌رغبت می‌شوند. پس برای رسیدن به تلفیق موفق باید ابتدا درون خود کنکاشی کنیم و بدانیم که در این دوران گذار چه می‌خواهیم و از چه چیزهایی لازم است که بگذریم.»

محمدی هم به جریان‌های موفق در این شیوه اشاره می‌کند و می‌افزاید: «در آثار ما تلاش‌های زیادی صورت گرفته است تا تصویرها به طور غیرمستقیم متاثر از نگارگری ایرانی باشد. ترکیب مناسب و هماهنگ مینیاتورهای قدیمی با کارهای رنسانس و نقاشی مدرن از جمله فعالیت‌هایی است که تصویرگرانی مانند حافظ میرآفتابی به آن پرداخته‌اند و اگر چنین موفقیت‌هایی نبود دیگر ما در آثار جهانی، شاهد فونت‌های فارسی در کنار فونت‌های انگلیسی نبودیم.»

گلدوزیان، که بزرگ‌ترین جایزه کشور ژاپن را برای تصویرگری کتاب «زرافه من آبی است» به دست آورده، درباره موفقیت‌های چشمگیر تصویرگران ایرانی می‌گوید: «جوان‌های امروز با جنبش، جوشش و تلاش برای ایجاد تصویرهای قابل فهم و درک و نگاه‌های کنجکاوانه جور دیگری به تصویرگری نگاه و برای اندیشه‌هایشان ما به ازایی بیرونی پیدا می‌کنند و می‌کوشند آنها را به ایده تبدیل کنند یا مخاطبان خاص خود را بیابند.»

او درخشش جوانان ما در جشنواره‌ها را سرآغاز تحولی می‌داند که در آن باید دغدغه‌های ذهنی تصویرگر یا برای نخستین بار شکل بگیرد یا به گونه‌ای بیان شود که بی‌سابقه باشد. او معتقد است تنها در این صورت می‌توان مکتب‌ها و بعد شیوه‌ها و در نهایت سبک شخصی خاصی را ایجاد کرد. تمام تلاش‌های کنجکاوانه امروزی‌ها و تداوم آن توسط افراد دیگر باعث می‌شود که ما نیز از دوره‌گذاری که در حال طی کردن آن هستیم، عبور کنیم و دوباره به سبک خاص خود برسیم.نرگس محمدی هم روند حرکت تصویرگران ایرانی را رو به رشد می‌داند و تاکید می‌کند: «امروزه تصویرگران ایرانی در جهان شناخته شده هستند که عامل اصلی این روند رو به رشد، تلاش تصویرگران، کارها و تجربه‌های زیاد و حضور اساتید باتجربه است.»

عسگری ذهن پویا و فعال تصویرگران را عامل اصلی موفقیت آنها می‌داند. از نظر او مهم‌ترین اشکال در این جشنواره‌ها آن است که ما هر سال با نام‌های تکراری برگزیدگان مواجه می‌شویم، در حالی که توانایی معرفی افراد بیشتری را به جهان داریم. از نظر او این افراد خودجوش به فعالیت می‌پردازند و حتی اگر تحصیلات دانشگاهی نداشتند بازهم آنها خودجوش به چنین موفقیت‌هایی می‌رسیدند.