شمارش معکوس برای خداحافظی با زمین

بسیاری از دانشمندان به این نکته اشاره می‌کنند که زمین نمی‌تواند مکانی مناسب برای اقامت همیشگی بشر باشد. ما هم‌اکنون از این نکته آگاه هستیم که حدود 2 میلیارد سال دیگر یا دورانی در همین حدود، خورشید منبسط و در نتیجه آب اقیانوس‌های زمین را به جوش خواهد آورد که در نتیجه زمین دیگر مکان قابل سکونتی نخواهد بود. البته این نگرانی‌ها درصورتی ارزش بررسی کردن را دارد که تا آن موقع نسل بشر به وسیله کهکشان آندروما ناپدید نشده باشد، چرا که اخترشناسان از هم‌اکنون پیش‌بینی‌هایی درخصوص برخورد این کهکشان با کهکشان راه شیری مطرح کرده‌اند.

اگر حتی تمامی این احتمالات را نیز نادیده بگیریم، نمی‌توانیم از کنار خرده سیاره‌هایی که همچون کمربندی به عرض نزدیک به 2 کیلومتر زمین را احاطه کرده‌اند بی‌تفاوت عبور کنیم. بدیهی است که روزی شمار قابل توجهی از اعضای تشکیل‌دهنده این کمربند، با زمین برخورد خواهند کرد.

البته دانشمندان پیش‌بینی می‌کنند این برخوردها بسیار پراکنده خواهد بود به طوری که این احتمال را هر 300 هزار سال یک بار متصور شده‌اند.

این دلایل هرچند ممکن است منطقی و بر مبنای مشاهدات علمی باشند، اما باز هم یک سری پرسش‌ها مطرح می‌شوند: چرا؟ چرا باید زمین را در آینده ترک کرد؟ اگر کمی به گذشته باز گردیم با حقایق علمی تکان‌دهنده‌ای روبه‌رو می‌شویم که بدون شک پاسخ چنین پرسشی را در خود دارند. سال 1989 خرده سیاره کوچکی از کنار زمین عبور کرد که اگر با زمین برخورد کرده بود، نیرویی معادل انفجار یکهزار بمب اتمی را آزاد می‌کرد.

البته زمین و ساکنان آن خیلی خوش شانس بودند چون سیاره مادر از نقطه‌ای در فضا عبور کرد که تنها 6 ساعت بعد، آن خرده سیاره دقیقا از همان نقطه عبور کرد. بتازگی گزارش جالب توجهی از سوی Lifeboat Foundation منتشر شده است. این یک بنیاد تحقیقاتی است در آن صدها محقق به بررسی خطرات فرازمینی می‌پردازند که سیاره مادر و در کل نسل بشر را تهدید می‌کنند.

این گزارش می‌گوید شانس برخورد یک در هر 300 هزار سال، دست کمی از بازی معروف رولت روسی ندارد. در این بازی در حالی که لوله اسلحه کمری روی سر گذاشته می‌شود، ماشه پیاپی شلیک می‌شود و این درحالی است که هیچ‌کس نمی‌داند گلوله کی شلیک می‌شود؛ دانشمندان هم می‌گویند معلوم نیست چه زمانی نوبت برخورد یکی از این خرده سیاره‌ها به زمین می‌رسد؟!

بسیاری از این تهدیدات که ممکن است بشر را وادار به ترک زمین کند، ناشی از اقدامات انسان‌هاست و لزوما پیامد آن به آینده دور مربوط نمی‌شود. بهره‌برداری انسان‌ها از منابع زمینی بشدت در حال افزایش است.

این روند از آنچنان سرعتی برخوردار است که هم‌اکنون برآورد می‌شود از سرعت تولید منابع درونی زمین بسیار فراتر است. بتازگی نیز صندوق حمایت از حیات وحش پیش‌بینی کرده تا سال 2030 ساکنان زمین حدود دو سوم منابع طبیعی زمین را مصرف خواهند کرد. مرکز تحقیقات بین‌المللی همه‌گیرشناسی فجایع نیز گزارش داده، خشکسالی‌های احتمالی، زمین لرزه، بارش‌های شدید و سیلاب‌های ناشی از آن در یک دهه گذشته در مقایسه با موارد مشابه در دهه 80 تا 3 برابر افزایش یافته است.

نکته نگران‌کننده‌تر این که این موارد در مقایسه با آمارهایی که تا سال 1901 به ثبت رسیده یعنی زمانی که برای نخستین بار چنین داده‌هایی طبقه‌بندی شدند، افزایش 54 برابری را نشان می‌دهند. سناریوهای زیادی در این زمینه مطرح شده‌اند که اکثر آنها به کمبود شدید منابع آبی، فرو نشست مناطق ساحلی و خشکسالی گسترده منتهی می‌شوند.

در کنار این موارد نباید از عوامل مرگبار ویروسی، جنگ‌های هسته‌ای و سوء استفاده‌های احتمالی از فناوری‌های نوین غافل شد. اینها مواردی است که در گزارش‌های اخیر Lifeboat Foundation نیز به آنها اشاره شده است.

در حقیقت این موارد تماما می‌توانند در پایان یافتن شانس زندگی انسان روی زمین تأثیرگذار باشند. با توجه به این خطرات بدیهی است که باید روزی را متصور شویم که در آن به فکر ترک زمین باشیم. در حقیقت این کار می‌تواند با هدف حفاظت از سیاره مادر صورت گیرد، سیاره‌ای که شاید قرار باشد هزاران سال بعد باز هم به محل دوباره زندگی انسان‌ها تبدیل شود.

در این میان هیچ یک از تهدیداتی که بشر با آنها روبه‌روست دور از ذهن نیستند. تغییرات جوی همچنان به عنوان فاکتوری مهم و مؤثر در امور مربوط به زندگی انسان‌ها در نظر گرفته می‌شوند. البته تغییرات جوی تنها یکی از این تهدیدات به شمار می‌آید.

پیش از این زمین به دنبال برخورد شهاب سنگی با آن یکی از بزرگ‌ترین انقراض نسل‌های خود را تجربه کرده است. تات فجل یکی از 85 محققی است که در Lifeboat Foundation مشغول بررسی تهدیدات فرا زمینی است که سیاره مادر را تهدید می‌کنند. او می‌گوید: دایناسورها به این دلیل منقرض شدند چون پس از آن برخورد شهاب سنگی معروف، امکان سفر به سایر سیارات و ادامه حیات در آنها را نداشتند.

بدون شک میان ما و دایناسورها تفاوت‌های آشکار زیادی وجود دارد. بدون شک منظور وی از بیان این جمله این است که انسان‌ها برخلاف دایناسورها می‌توانند راهی برای خروج اضطراری از زمین پیدا کنند.

رابرت شاپیرو شیمیدان و زیست اخترشناسی در دانشگاه نیویورک است که حرفهای جالب توجهی در این خصوص دارد. او می‌گوید: وقوع فجایعی در آینده غیرقابل اجتناب است و به همین دلیل چاره‌ای نداریم جز این‌که نسخه‌ای از تمدن‌مان آماده داشته باشیم و آن را به دنیایی دیگر منتقل کنیم. در حقیقت باید نسخه‌ای از دستاوردهای فرهنگی و رسوم مردم جهان داشته باشیم تا از آن در دنیایی دیگر حفاظت کنیم. سال 2005 مایکل گریفین رئیس سابق ناسا از جزئیات برنامه‌ای خبر داد که هدف اصلی آن چیزی مشابه پیشنهاد رابرت شاپیرو بود.

او گفته بود: اگر بشر می‌خواهد برای صدها هزار سال دیگر نیز به حیات خود ادامه دهد باید سایر سیارا ت را برای زندگی قابل سکونت کنیم. بدون شک روزی فرا خواهد رسید که گروهی از انسان‌ها در نقطه‌ای خارج از زمین به حیات خود ادامه خواهند داد البته نمی‌دانم آن روز چه موقعی خواهد بود؟

اگر فرض کنیم برای ترک زمین در آینده علت منطقی پیدا کنیم، پرسش مهم دیگری مطرح می‌شود و آن این‌که باید کجا برویم؟ گزینه‌های زیادی برای انتخاب داریم. جامعه ملی فضایی (The National Space Society) که بیش از 12 هزار عضو آن ایده‌هایی درخصوص ایجاد پایگاه‌های دائمی برای زندگی در خارج از زمین ارائه می‌کنند و خود را به گسترش این ایده‌ها نیز متعهد کرده‌اند پیشنهاد می‌کند که بشر احتمالا در ابتدا به سیاره‌ای کوچ خواهد کرد که منابع مورد نیاز برای ادامه حیات را داشته باشد.

ناسا سال 2000 مطالعه جامعی به ارزش 200 میلیون دلار را به پایان رساند و پس از آن گزارش داد که می‌توان زیر سطح ماه یا حتی درون یکی از حفره‌های آن اجتماعی برای زندگی انسان‌ها تشکیل داد. در نظر گرفتن مکانی همچون زیر سطح ماه یا یکی از حفره‌های آن به دلیل اجتناب از پرتوهای کیهانی صورت گرفته است. تحقیقات نشان می‌دهند این پرتوها که از سطح بالایی از انرژی برخوردارند می‌توانند آسیب‌های جدی را به DNA وارد کرده و در عین حال زمینه ابتلای افراد به سرطان را نیز مهیا کنند.

در چشم انداز ناسا طراحی و ساخت تأسیسات تولید برق اتمی، استفاده از صفحات خورشیدی و روش‌های متعدد استخراج کربن، سیلیکون، آلومینیوم و سایر مواد کاربردی از سطح ماه ترسیم شده است. گذشته از این جامعه ملی فضایی در گزارش سال 2008 خود که تحت عنوان نقشه راهی برای اقامت در فضا منتشر شد ماه را به عنوان مقصدی منطقی جهت اقامت بشر در نقطه‌ای به جز زمین معرفی کرده است.

علت انتخاب ماه وجود حجم قابل توجهی از یخ در سطح آن به عنوان ماده اولیه و مورد نیاز برای اقامت دائم انسان‌ها در نظر گرفته شده است. وجود این ماده در ماه می‌تواند به محقق شدن بسیاری از تصورات درخصوص اقامت همیشگی انسان در ماه نظیر ساخت هتل‌ها، امکان تفریحی، مسکونی و اداری و نظایر آنها کمک زیادی کند.

حامیان نظریه سفر به نقاط دیگر منظومه شمسی برای ادامه حیات بشر کم نیستند. برخی از آنها پیشنهاد می‌کنند که باید از سراسر ماه برای اقامت دائم بشر آینده استفاده کرد. با این حال بسیاری نیز می‌گویند نباید تمام انرژی و فکرمان را محدود به ماه کنیم.

به عقیده این دسته، گرچه ماه به زمین نزدیک است و پیش از این نیز پای بشر به آن باز شده، اما اقمار مشتری، زهره، اورانوس و نپتون نیز حاوی آب، کربن یا نیتروژنی هستند که اتفاقا از حیث کیفیت در سطح بالاتری نسبت به ماه قرار دارند. با این حال هیچ یک از این اجرام از حیث شباهت به زمین به گرد مریخ نمی‌رسند. رابرت زوبرین رئیس مرکزی موسوم به Mars Society که ایده‌هایی درخصوص سکونت در مریخ و اکتشافات در آن را بررسی می‌کند می‌گوید: مریخ در مقایسه با ماه مثل مقایسه آمریکای شمالی با سرزمین گرینلند پیش از آغاز عصر اکتشافات دریایی است.

برخلاف ماه، مریخ دارای اتمسفر مختصری است که می‌تواند از ساکنان احتمالی آن در آینده در برابر پرتوهای کیهانی محافظت کند. گذشته از آن مریخ جاذبه‌ای دارد که حدود 40 درصد جاذبه زمین است.

سال 2002 کاوشگر ادیسه مریخ (که به وسیله ناسا راهی فضا شده بود) مناطقی متشکل از یخ ـ آب آن هم در حد و اندازه قاره‌های زمین در سطح مریخ شناسایی کرد و سال 2008 نیز تصاویری که از مریخ‌نشین فنیکس راهی زمین شد وجود یخ در این سیاره را تأیید کردند.

اکنون برای دانشمندان روشن شده که در خاک مریخ کربن کافی برای رشد گیاهان وجود دارد. همچنین دمای این سیاره در روز غالبا به 70 درجه فارنهایت می‌رسد که برای ادامه حیات، دمای قابل قبولی است. البته ایده‌های مختلفی درخصوص مریخ و احتمال اقامت انسان در آن مطرح می‌شود. برخی از این ایده‌ها نظیر استفاده از آب موجود در دنباله‌دارها برای ایجاد مناطقی همچون اقیانوس در سطح مریخ و همچنین افزودن به هوای تنفسی به اتمسفر این سیاره برای حفاظت بهتر از ساکنان آن در برابر پرتوهای کیهانی بیش از سایر موارد جالب توجه به نظر می‌رسند.

زوبرین همچنین می‌گوید: قابل سکونت کردن یک سیاره به مراتب ساده‌تر از ساخت سیاره با هدف سکونت در آن است. کریستوفر کولومبوس سراسر اقیانوس را تنها با یک کشتی کوچک طی کرد تا به آمریکا برسد. حال تصور کنید اگر او می‌خواست پس از رسیدن به مقصد شروع به ساختن آن کند!

گذشته از همه این مسائل، تمامی این ایده‌ها و پیشنهادات می‌توانند در زیر مفاهیمی همچون آنچه که ایزاک آسیموف نویسنده کتاب‌های علمی ـ تخیلی مطرح می‌کند مدفون شوند؛ میهن‌پرستی سیاره‌ای. برخی بر این باورند که شاید بتوان تنها مکانی محدود در یکی از اجرام منظومه شمسی برای ادامه حیات انسان بنا کرد اما از بعد اقتصادی و نه فناوری این امکان وجود ندارد که مقادیر قابل‌توجهی از مواد مختلف و مورد نیاز برای ساخت اقامتگاه‌های دائم را از زمین به خارج از آن منتقل کرد، اما راه‌حلی برای این چالش وجود دارد. خرده سیاره‌هایی که در اطراف زمین به وفور دیده می‌شوند می‌توانند منبع مناسبی جهت تأمین مواد مورد نیاز برای ساخت اقامتگاه‌های دائم در سیارات دیگر باشند.

سال 1974 جرارد اونیل از فیزیکدانان دانشگاه پرینستون طرحی از یک تأسیسات عظیم مداری ارائه کرد که توجه بسیاری از دانشمندان در سراسر جهان را به خود جلب کرد.

این تأسیسات شامل سیلندرهای بزرگی بود که در امتداد یک محور مشخص قرار داشته و در هر دقیقه یک دور کامل می‌زدند. این سرعت برای شبیه‌سازی شرایط جاذبه زمینی در سطوح داخلی آن کافی به نظر می‌رسید.

سیلندرها در جهت‌های مخالف می‌چرخیدند تا به این ترتیب گشتاور تولید شده نیز خنثی شود. در فضای خارج از اتمسفر زمین که خبری از جاذبه در آن نیست.

این طرح نظرات زیادی را به خود معطوف کرده بود و خیلی از آنها عقیده داشتند که می‌تواند محلی برای اقامت دائمی هزاران و حتی میلیون‌ها نفر باشد. آنچه که اونیل تصور کرده بود دربرگیرنده سیلندرهای دوقلویی بود که بیش از 32 کیلومتر طول و مساحت داخلی حدود 1300 کیلومتر مربع داشت. طرح در نوع خود بی‌نظیر بود و گرچه با استقبال چشمگیری نیز روبرو شد اما هیچ‌گاه فراتر از این نرفت.

اقامت نسل آینده بشر در چنین اقامتگاه‌های مداری که هیچ‌گونه وابستگی به سیارات و اجرام فضایی ندارد مزایای خاص خود را دارد. در صورتی که منابع طبیعی خرده‌سیاره‌های اطراف اقامتگاه به هر دلیلی‌ رو به پایان باشند یا خطرات پرتویی ناشی از خورشید افزایش یابند این امکان وجود دارد که کل چنین سازه عظیمی با استفاده از نیروی پیش‌رانش تولید شده در رآکتور هسته‌ای نصب شده در اقامتگاه یا بادبان‌های خورشیدی مجموعه به حرکت درآمده و در نقطه امن دیگری در فضا قرار گیرد.

هیچ یک از 500 سیاره شناخته شده در خارج از منظومه شمسی که به دور ستارگان خود می‌چرخند اتمسفری همچون زمین ندارند که مناسب برای ادامه حیات باشند، اما نکته مهم این است که تقریبا تمامی این سیارات در دهه گذشته شناسایی شده‌اند. از این رو بی‌دلیل نبوده که 2 نفر از اخترشناسان سرشناس بتازگی در مقاله‌ای اعلام کرده‌اند که احتمال کشف سیاره‌ای در خارج از منظومه شمسی با اتمسفری مشابه اتمسفر زمین تا سال 2264 تقریبا 95 درصد است.

سپتامبر گذشته گروهی از اخترشناسان در مرکز Lick-Carnegie Extrasolar Planet Survey که تحت حمایت ناسا و بنیاد ملی علوم آمریکا به تحقیقاتی در زمینه کشف سیارات می‌پردازد از شناسایی سیاره‌ای در فاصله حدود 20 سال نوری از زمین خبر دادند.

این سیاره در صورت فلکی میزان قرار دارد که از حیث فاکتورهای مرتبط با مدار گردشی شباهت‌های زیادی با زمین دارد.

برای نسل آینده دور بشر که شاید قرار باشد در تأسیسات فضایی و اقامتگاه‌هایی نظیر فضاپیماهای عظیم به حیات خود ادامه دهند احتمالا خیلی مهم نخواهد بود که در جایی در اطراف زمین مثلا مدار آن باقی بمانند یا سفری برای صدها سال داشته باشند و در سیاراتی واقع در خارج از منظومه شمسی زندگی کنند. می‌توان از هم اکنون متصور شد که آنها به راحتی با کشتی‌های فضایی خود در فضا شناور مانده و مواد مورد نیازشان را نیز از خرده سیاره‌ها و دنباله‌دارهای اطراف به دست خواهند آورد.

منبع: Popular Science