گردشگری زیارتی بستر توسعه اجتماعی

بنابراین اگر با این نگاه به موضوع نظر بیفکنیم، آن‌گاه می‌توانیم بگوییم که در حقیقت گردشگری زیارتی می‌تواند به عنوان یکی از مهم‌ترین مولفه‌های توسعه اجتماعی ایفای نقش کند، چرا که با توسعه روحی، فردی و اجتماعی تک تک ما در ارتباط است و از این منظر گردشگری زیارتی نیازمند برنامه‌ریزی دقیق‌تر است تا بتوانیم از این مسیر منافع اجتماعی آن را به حداکثر برسانیم.

براساس اعلام سازمان اوقاف و امور خیریه بیش از 8000 امامزاده در ایران وجود دارد که از بین 500 امامزاده بیشتر از سایرین مورد توجه عموم مردم قرار دارند یا این‌که مردم آنها را می‌شناسند. از سوی دیگر براساس آمارهای موجود، استان مرکزی از جمله استان‌هایی است که بیشترین تعداد امامزاده را به خود اختصاص داده است.

براساس مستندات تاریخی، چند دلیل مهم در هجرت امامزاده‌ها به ایران موثر بوده است. یکی از مهم‌ترین این دلایل حکومت علویان در طبرستان بوده است و به همین سبب استان مازندران و البته استان‌هایی که در مسیر حرکت به این استان بوده‌اند از جمله استان‌هایی هستند که تعداد بقاع متبرکه آنها به نسبت سایر استان‌ها بالاتر است.

دلیل مهم دیگر مهاجرت امامزاده‌ها به ایران، به ولایت‌عهدی امام هشتم و سکونت ایشان در طوس برمی‌گردد. این مهاجرت به نوعی نقطه عطف مهاجرت فرزندان و نوادگان امام موسی کاظم به ایران محسوب می‌شود و مسیر طوس نیز یکی از مهم‌ترین اماکنی است که همواره محل تردد امامزاده‌ها بوده است که باتوجه به اهمیت این موضوع در ادامه بیشتر به بررسی آن خواهیم پرداخت.یک دسته دیگر از امامزاده‌ها نیز به سبب جور مختلف حکام بنی‌امیه و بنی‌عباس در دوران‌های مختلف به ایران سفر می‌کرده‌اند تا هم بتوانند از دست حکام ظالم رهایی یابند و هم مبارزات سیاسی خود را به دور از پایتخت و با همکاری ایرانیان که به عشق و ارادت به سادات و علویان اشتهار داشته‌اند، دنبال کنند.

در هر صورت با گذشت زمان امامزاده‌ها و قبور سادات به بخش مهمی از فرهنگ اسلامی- ایرانی تبدیل شده است و هم‌اکنون حتی قبور آنها خود به مهم‌ترین مرکز تجمعات اجتماعی جامعه ایران و بازتولید مراسم‌های مذهبی ـ آئینی تبدیل شده است. به عنوان نمونه برگزاری مراسم قالیشوران در مشهداردهال مهرماه هر سال به یکی از مهم‌ترین سنت‌های آئینی ایران تبدیل شده است یا مراسم علم‌واچینی در شاه شهیدان از دیگر مراسمی است که همه ساله بسیاری از افراد بومی و غیربومی را به سمت خود می‌خواند.

در نگاه برخی، حرم امام معصوم، مکانی مقدس است و به همین سبب احترام زیادی دارد؛ البته این نگاه به نوعی در سایر مذاهب نیز وجود دارد و آنها نیز برای ائمه شیعی احترام زیادی قائل هستند.

آمارهای موجود حاکی از آن است که سالانه بیش از 20میلیون زائر به زیارت رضای آل محمد در مشهد مقدس می‌شتابند و به همین سبب این شهر یکی از مهم‌ترین شهرهای مذهبی شیعیان محسوب می‌شود و همه ساله علاوه بر ایرانیان مسافران زیادی از کشورهای منطقه به این شهر سفر می‌کنند.

اگر به تازگی به مشهد سفر کرده باشید و به زیارت حرم مشرف شده باشید یا حتی مجال پیدا کرده باشید که گشتی در شهر بزنید حتما شاهد بوده‌اید که تعداد زیادی مسافر از کشورهای عربی، آسیای میانه، آذربایجان و حتی پاکستان و هند به زیارت امام رضا(ع) آمده‌اند.

افزایش شمار زائرین خارجی در مشهد مقدس بیش‌از هر چیز بیانگر استراتژی توسعه گردشگری زیارتی است که در این سال‌ها به عنوان یکی از مهم‌ترین شاخه‌های جذب گردشگر در کشور مورد توجه قرار گرفته است و اتفاقا کارآمدی خوبی نیز داشته است و آثار مثبت بیشتری نیز می‌تواند از خود برجای بگذارد. به سبب این‌که حوزه گردشگری، حوزه‌ای است که کشورهای اسلامی می‌توانند با تشریک مساعی یکدیگر در آن ارزش‌افزوده برای خود ایجاد کنند و این استراتژی است که حتی کشوری مانند مالزی نیز بر آن تکیه کرده است و بخش مهمی از استراتژی گردشگری این کشور بر جذب گردشگران کشورهای مسلمان استوار شده است و حال اگر ما اهمیت اماکن مقدسه خود را بخواهیم در این مسیر به کار بگیریم، بی‌تردید بسیار کارآمدتر می‌تواند باشد.

از سوی دیگر حرم حضرت فاطمه معصومه(س) در شهر مقدس قم نیز یکی دیگر از مهم‌ترین اماکن گردشگری مذهبی در کشور محسوب می‌شود که همه ساله میلیون‌ها زائر به زیارت آن می‌شتابند. حرم حضرت معصومه از جهات مختلفی حائز اهمیت است از جمله این‌که براساس مستندات تاریخی، امام رضا تنها یک خواهر تنی داشته است که فاطمه معصومه نام داشته است، وی به عشق ملاقات برادر به سمت طوس می‌شتابد اما پس از حمله دشمنان به کاروان وی و پس از رسیدن به شهر قم پس از چند هفته به سبب بیماری فوت می‌کند و در این شهر دفن می‌شود. همچنین باز هم در تاریخ ثبت است که فاطمه معصومه(س) آن‌قدر به برادرش علی‌بن‌موسی‌الرضا ارادت داشته است که همواره خود را به نام برادر معرفی می‌کرده است؛ «فاطمه اخت الرضا»

بسیاری از مستندات تاریخی بر این باورند که جز فاطمه معصومه، امام رضا(ع) هیچ خواهر یا برادر تنی دیگری نداشته است ولی برخی نیز بر این باورند که برخی امامزاده‌های دیگر برادران تنی امام رضا بوده‌اند که البته روایت نخست دقیق‌تر است.

همچنین باتوجه به تعداد بسیار زیاد امامزاده‌های از نسل امام موسی کاظم در ایران، کارشناسان مذهبی بر این باورند که تعداد زیادی از آنها از نوادگان امام موسی کاظم بوده‌اند.

بقاع متبرکه در ایران، به امامزاده‌ها محدود نمی‌شود. خاورمیانه، محل ظهور انبیای الهی و توحیدی بوده است و ایران نیز از جمله این کشورها محسوب می‌شود. هم‌اکنون بسیاری بر این باورند که مدفن بیش از 20 تن از پیامبران توحیدی در ایران قرار دارد. هر کدام از این پیامبران در زمان خود مروج مذهب یک پیامبر اولو‌العزم بوده‌اند. معروف‌ترین پیامبری که در ایران دفن است دانیال نبی است که مدفنش در شهر شوش قرار دارد و همه ساله زائران زیادی قبر او را زیارت می‌کنند. باتوجه به قدمت موضوع مدفن پیامبران، سندیت برخی از این قبور با تردید روبه‌روست اما سندیت مدفن دانیال نبی در شوش با هیچ تردیدی روبه‌رو نیست یا این‌که مدفن مردخای در همدان به عنوان یکی از پیامبران قوم یهود مورد تایید قرار دارد.

در هر صورت موضوع قبور پیامبران توحیدی در ایران نیز از جمله موضوعات موردتوجهی است که البته نیازمند برنامه‌ریزی و توجه بیشتر است و به عنوان یکی از مهم‌ترین محورهای توسعه گردشگری زیارتی می‌توان از این توانمندی‌ها بهره جست.

موضوع گردشگری زیارتی یک موضوع چند‌وجهی است، از یک سو به عنوان یک امر مذهبی موردتوجه قرار دارد، از سوی دیگر بسیاری از مردم روح و جان خود را با گردشگری زیارتی پالایش می‌کنند و این امر از مهم‌ترین وجوه گردشگری زیارتی است و حتی لازم است که با ترویج صحیح مبانی زیارت و تقرب به ائمه آثار فرهنگی و معنوی این زیارت‌ها را افزایش دهیم تا بتوانیم آثار اجتماعی آن را در تمامی ابعاد اجتماعی بسط دهیم؛ از یک سو نیز گردشگری زیارتی به عنوان یکی از زیربناهای اقتصادی گردشگری تعداد زیادی شغل پایدار ایجاد کرده است.

در مجموع، ایران از پتانسیل‌های لازم برای توسعه گردشگری زیارتی برخوردار است و روحیه مذهبی و ارادت ایشان به اهل بیت نیز جهت بسط این شاخه گردشگری بسیار موثر است. علاوه بر این باتوجه به‌وجود امام معصوم در کشور و جایگاه خاص امام رضا(ع) نزد شیعیان و مسلمانان این شهر قابلیت تبدیل شدن به قطب گردشگری زیارتی در منطقه را دارد.

البته این نکته را نیز نباید فراموش کنیم که موضوع توسعه گردشگری زیارتی از جمله شاخه‌های نادر گردشگری است که در این سال‌ها استراتژی آن بیش از سایر شاخه‌های گردشگری موردتوجه قرار گرفته است.در توسعه گردشگری زیارتی همواره باید این نکته را مدنظر داشته باشیم که معنویت در این شاخه بسیار حائز اهمیت است و ارائه‌دهندگان خدمات گردشگری باید بدانند که بیش از هر چیز خادمان اولیای خدایند تا کاسبانی که تنها به قصد معاش آمده باشند.

بهتر است باور کنیم که زیارت کردن، یعنی پالایش روح و نزدیکی بیشتر به آسمان‌ها، یعنی زدودن خرافات‌ و هر چه نزدیک‌تر شدن به منبع لایزال هستی.

مریم چهاربالش