نان چاقوسازانی که با چاقوی چینی بریده می‌شود

به گزارش فارس‌، چاقوسازی یکی از صنایع دستی بومی استان زنجان است که با استفاده از فولاد، استیل، آهن، برنج و شاخ گوزن ساخته می‌شود.

این ابزار برنده در انواع مختلف شکاری، آشپزخانه‌ای و قلم‌تراشی ساخته می‌شود.

هنر صنعت چاقوسازی می‌تواند به عنوان یکی از صنایع با پیشینه‌ای طولانی یعنی از زمانی که انسان با فلز آشنا شده است و حتی قبل از آن مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد‌.

کشور ایران علاوه بر دارا بودن معادن غنی، به علت واقع شدن بر سر راه شرق به غرب و ضرورت گذشتن کاروان‌ها از آن امکان دستیابی به فنون متالورژی سایر اقوام و نیز انتقال فنون و تمدن آن به دیگر اقوام را داشته است.

نخستین فلزی که بشر اولیه از آن برای ساخت ابزارها استفاده کرده، مس است، مس به دلیل داشتن رنگی چشمگیر و نیز سطح‌الارض بودن و از طرفی خاصیت چکش‌خواری و شکل‌پذیری از هزار سال پیش حائز اهمیت بوده که موجب توجه برخی انسان‌های اولیه به آن شده است.

از جمله مناطق صنعت متالورژی ایران می‌توان به سکزآباد قزوین، تپه حصار و تل ابلیس کرمان در حدود 10 هزار سال پیش اشاره کرد.

در ایران سابقه صنعت چاقوسازی را در زمان‌هایی باید جست‌وجو کرد که داشتن سلاحی سرد از ضروریات زندگی هر فرد به شمار می‌رفت.

با ورود سلاح گرم به بازار بتدریج حمل و استفاده از سلاح سرد منسوخ می‌شود و صنعت شمشیر‌سازی نیز رو به افول می‌رود و در حد چاقوسازی و ساخت وسایل برنده مورد نیاز روزمره زندگی به حیات خود ادامه می‌دهد، یکی از شهرهایی که صنعت چاقو‌سازی و ساخت وسایل برنده را حفظ کرده و بیشترین شهرت و معروفیت را در ایران دارد، شهر زنجان است.

صنعت چاقو‌سازی در زنجان به طور قطع ماحصل عواملی چون موقعیت جغرافیایی و نقش زنجان در جنگ‌های مختلف تاریخی قبل و بعد از اسلام، موقعیت سوق‌الجیشی استان نسبت به استان‌های همجوار و قرار گرفتن بر سر راه تمدن‌های شرقی و غربی و نزدیکی به فلات مرکزی و فراهم بودن مواد اولیه و معادن غنی آهن و مس است.

قدیمی‌ترین چاقوی به دست آمده از مجموعه مرد نمکی در معدن نمک چهرآباد روستای حمزه‌لو متعلق به 18 قرن پیش است.

این چاقو دارای دسته‌ای از شاخ بز به طول 11 سانتی‌متر که با استفاده از پیچ پرچ به تیغه‌ای به طول 5/8 سانتی‌متر متصل شده که مقداری زنگ زده است.

چاقوی مزبور نخستین و قدیمی‌ترین سند موثق به دست آمده در مورد صنعت چاقو‌سازی زنجان است، که قدمت آن به 400 سال قبل از میلاد می‌رسد.

با ورود استادکاران فلزکار ایرانی به مراکز هنری بین‌النهرین، مانند موصل سبک و اسلوب هنر فلزکاری ایران در آنجا نیز رسوخ و نفوذ پیدا می‌کند و از موصل به سوریه و مهر انتقال می‌یابد.

در دوران ایلخانیان مغول مراکزی چون تبریز، مراغه و سلطانیه جای شهرهایی چون هرات، مرو و نیشابور را می‌گیرند و مرکز تجمع هنرمندان و صنعتگران می‌شوند که تحت حمایت و تشویق ایلخانان دوباره به خلق آثار هنری مشغول شده‌اند.

در دوران صفویه استادانی مثل عبدالغفار سکاک در زمینه چاقوسازی زنجان زحمت فراوانی کشیده‌اند، این استاد که پیشوای دینی بوده و تالیفاتی نیز دارد‌، چاقوساز بوده است‌.

از حدود قرن 10 هجری قمری شهر زنجان یکی از مراکز مهم صنعتی بود که در آن کارگاه‌های مختلف اسلحه‌سازی دایر بود و چاقوسازی نیز یکی از صنایع جانبی آن‌، محسوب می‌شد.

با کشف منحصر به فرد مرد نمکی، به طور قطع پیشینه تاریخی این صنعت در زنجان به هجده قرن پیش می‌رسد‌.

از جمله مدارک موثق دیگر که از سازمان اسناد ملی کشور به دست آمده می‌توان به مکاتبات معمول شده و یک برگ صورتجلسه چاقوسازان در تاریخ 1323 شمسی اشاره کرد‌.

در این سند ذی‌قیمت اسامی و امضای 31 نفر از چاقوسازان زنجان قید شده است‌.

امروزه محصولات چاقوسازی شامل کارد آشپزخانه‌، شکاری‌، ساتور‌، چاقوی ضامن‌دار‌، قمه‌، قداره‌، شمشیر‌، خنجر‌، چاقوی قلم‌تراش‌ و قندشکن است که به تمام استان‌ها و نیز کشورهای حاشیه خلیج فارس مانند سوریه، عراق و عمان صادر می‌شود‌.

صنعت چاقوسازی روبه فراموشی

یک هنرمند چاقوساز زنجانی گفت: به دلیل عدم حمایت از سوی مسوولان، صنعت چاقوسازی هنوز جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده است.

جلیل موسوی اظهار کرد: صنعت چاقوسازی به عنوان صنعت مهم و اساسی و قدیمی استان زنجان بین هنرمندان این عرصه جایگاه ویژه‌ای داشته و این امر موجب استفاده از چاقوهای زنجان در سراسر کشور شده است.

وی با بیان این‌که هنر قیمت ندارد و در این زمینه هنرهای دستی از جمله صنایع دستی به دلیل قدمت و ارزش آن از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است، تصریح کرد: چاقوی زنجان به عنوان یکی از صنایع دستی مشهور کشور است که هنوز به این صنعت به صورت کاربردی توجه نشده است.

این هنرمند چاقوساز زنجانی با بیان این‌که اقدامات و حمایت‌های انجام شده در این زمینه از سوی مسوولان مورد توجه نیست، افزود: به دلیل عدم حمایت از سوی مسوولان، این صنعت هنوز جایگاه واقعی خود را پیدا نکرده است.

وی با اشاره به این‌که در دوران گذشته صنعت چاقوسازی استان با وجود 2 هزار کارگر به عنوان بزرگ‌ترین صنعت استان محسوب می‌شد، عنوان کرد: در حال حاضر به دلیل عدم توجه و عدم سودآوری این صنعت رو به فراموشی نهاده است.

موسوی با ابراز ناخرسندی از وضعیت هنرمندان چاقوساز خاطرنشان کرد: بسیاری از این هنرمندان بیمه نبوده و این امر مشکلات زیادی را برای آنان فراهم کرده است.

وی با بیان این‌که هنرمندان چاقوساز استان ساماندهی مطلوبی نشده‌اند، گفت: ضروری است مسوولان هنرمندان چاقوساز استان را دریابند.

همچنین زنجان را از قرن دهم هجری تا به امروز به عنوان مهد چاقوسازی در ایران می‌شناسند.

چاقوهای زنجان با وجود تنوع و تمایز خاص از نظر مصالح و فن، وجوه مشترکی دارند که به این صنعت هویت و امتیاز بخشیده است.

‌از استادکاران بنام این فن، می‌توان به استاد یعقوب زنجانی، استاد محمدعلی زنجانی، استاد یحیی قدوسی، استاد رزاق، استاد توسلیان و رحمان خطیبی اشاره کرد که چاقوهای آنها دارای شهرت محلی و منطقه‌ای است.

با کشف مردان نمکی چهرآباد تاریخچه چاقوسازی در زنجان به پیش از تاریخ می‌رسد.

رواج چاقوهای چینی در بازار موجب رکود این صنعت

یک هنرمند چاقو‌ساز زنجانی گفت: رواج چاقوهای چینی در بازار چاقو به دلیل ارزان بودن موجب رکود این صنعت مهم صنایع دستی در استان شده است.

کمال کاموسی‌ اظهار کرد: هیچ حمایتی از سوی مسوولان استان از صنعت تولید چاقو نمی‌شود و این امر موجب بروز مشکلاتی برای این افراد شده است.

وی با بیان این‌که وضعیت صنعت چاقو‌سازی استان در حد مطلوبی قرار ندارد، عنوان کرد: رواج چاقوهای چینی در بازار چاقو به دلیل ارزان بودن موجب رکود این صنعت مهم صنایع دستی در استان شده است.

این هنرمند زنجانی با اشاره به عدم جمع‌آوری چاقوهای چینی از بازار‌ تصریح کرد: بازار فروش هنرمندان زنجانی به دلیل رواج و گسترش این نوع چاقو دچار رکود شده و اقدامات لازم در این زمینه انجام نگرفته است.

وی تبلیغات و اطلاع‌رسانی را برای جذب گردشگر در استان مهم ارزیابی کرد و گفت: باید زمینه لازم برای جذب گردشگر و خرید صنایع دستی استان فراهم شود.

کاموسی برگزاری نمایشگاه‌های تخصصی صنایع دستی، حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی و جمع‌آوری چاقوهای چینی را از بازار برای توسعه صنعت چاقو‌سازی مهم دانست.