بوطیقای روایت در مثنوی معنوی

در آراء مختلفی که از قدیم وجود دارد، شاهد تشویشی هستیم که به نتیجه رسیدن در آن کار دشواری است، اما امروز افرادی مثل دکتر شفیعی کدکنی معتقدند که نمی‌توان کلمه بوطیقا را ترجمه کرد و در مقدمه کتاب منطق‌الطیر صراحتا می‌گویند که نمی‌توانم معادل مناسبی جایگزین آن کنم و همان بوطیقا را به کار می‌برم یعنی بوطیقای عطار.

این مساله دلایل مختلفی دارد. کلمه روایت هم در فرهنگ ما پیشینه دارد و هم از جهتی با مطالعات جدید نقد ادبی پیوند دارد. من در این کتاب به مفهوم عام روایت اشاره دارم. مثلا رولان بارت می‌گوید که جهان پر از روایت است. تا جایی که حتی گزارش روزنامه را روایت تلقی کرده‌اند. از این رو با شیوه‌های مختلف نقد هماهنگی دارد. شاید از عنوان کتابم بعضی گمان کنند که تنها درباره روایت قصه‌های مثنوی است، اما من از همان بشنو از نی ابتدای مثنوی گرفته تا قسمت‌های غیرداستانی مثل دعا و... را با هم دیده‌ام و روایت را به معنای وسیع آن به کار برده‌ام.

من سعی کردم بیشتر آثار مربوط به مولانا را ببینم. درباره بزرگان مثل مولانا، فردوسی، حافظ و... ما نوشته زیاد داریم، اما خیلی از این نوشته‌ها ارزش تحقیقی ندارد و به روش‌های کار آنان ایرادهایی وارد است. تکرار مکررات، کلی‌بافی، انشاپردازی و... از دیگر مشکلات است. آقای خرمشاهی درباره حافظ گفته‌اند: کارنامه حافظ شناسی پر برگ است ولی پربار نیست. درباره مولانا نیز این طور است. وقتی کسی روی این آثار کار جدی می‌کند، می‌بیند که چقدر محدود است. شاید در کتابخانه یک یا دو قفسه کتاب درباره آنها کتاب داشته باشیم، اما پژوهش شایسته بسیار محدود و کارهای نازل بسیار زیاد است.

عوامل خیلی زیادی وجود دارد که من فقط به 2 مورد از آنها اشاره می‌کنم. یکی از دلایل این مساله بعضی آیین‌نامه‌های دانشگاهی است که در آن جدول‌های پژوهش را آماده کرده‌اند و طبق آن اعضای هیات علمی باید فلان تعداد مقاله علمی داشته باشند که اگر شخص آمادگی لازم را نداشته باشد، چیزی را می‌سازد. عامل دیگر آن است که عرصه نقادی جدی وجود ندارد. اگر مطبوعات، رسانه‌ها و دانشگاه‌ها موشکافانه و دقیق نقد کنند و این هراس در پژوهشگران باشد که چشم‌های تیزبینی کارهای آنان را به دقت بررسی می‌کنند، مطمئنا دقت‌های بیشتری صورت می‌گیرد.

نکته آخر مثنوی خاموشی است که قصه را تمام نمی‌کند و در آخرین فاصله زبان را هم حذف می‌کند. اصلی‌ترین نکته در قصه‌پردازی مولانا آن است که سعی می‌کند مخاطب را جای قهرمان قصه قرار دهد و هدف این قصه‌پردازی‌ها تغییر و تحول درونی مخاطب است و همین دیگرگونی غایت مطلوب مولاناست.