کشاورزانی که غارت هم می‌کنند

تحقیقاتی که بتازگی گروهی از دانشمندان در آلمان و انگلیس انجام داده‌اند نشان می‌دهد مورچه‌ها به 2 شیوه متفاوت بر محیط اطرافشان تاثیر می‌گذارند. این تاثیرگذاری نه‌تنها بر خاک بلکه بر جمعیت گونه‌های جانوری و گیاهی محیط زندگی آنها بخوبی دیده می‌شود تا آنجا که دانشمندان به این نتیجه رسیده‌اند جمعیت مورچه و هر گونه کاهش یا افزایش در آن تاثیرات مختلفی بر محیط اطراف زندگی‌شان می‌گذارد. یکی از مهم‌ترین تاثیرگذاری مورچه‌ها بر محیط اطرافشان به زیر و رو کردن خاک و تغییراتی است که در ساختار خاک ایجاد می‌کنند. مورچه‌ها در حین ساخت خانه حجم قابل توجهی از خاک را بر هم می‌زنند. البته بر هم زدن انبوه خاک در زمان پیدا کردن مواد غذایی نیز صورت می‌گیرد. به این ترتیب مورچه‌ها در حین انجام دادن کارهای روزمره خود به طور خودکار ترکیب غذایی خاک را در سطوح مختلف تغییر می‌دهند. این فرآیند به عقیده دانشمندان می‌تواند به طور غیرمستقیم جمعیت گونه‌های محلی و بخصوص گونه‌های جانوری را تحت تاثیرات مختلفی قرار دهد. یکی از مهم‌ترین این تاثیرگذاری‌ها به تجزیه سطوح مختلف خاک مربوط می‌شود. تجزیه خاک نقش قابل توجهی در رشد هرچه بهتر گونه‌های مختلف گیاهی در محیط اطراف زندگی مورچه‌ها دارد. یکی از شناخته‌شده‌ترین گونه‌های قدرتمند در دنیای مورچه در زمینه تجزیه خاک، گونه‌ای موسوم به Collembola است. محیط خاکی که این نوع مورچه در آن زندگی می‌کند همواره در معرض تغییرات بنیادین قرار دارد. گونه‌ای از مورچه‌ها موسوم به مورچه‌های برگ برچین در زمره ماهرترین کشاورزان دنیای حشرات محسوب می‌شوند. برگی که هر یک از این مورچه‌های سختکوش قادر است بچیند و با خود حمل کند تا 50 برابر وزنش است. آنها صف می‌کشند و دسته‌جمعی محصولاتی را که چیده‌اند به خانه می‌برند. زمانی که این مورچه‌ها به محل سکونتشان می‌رسند از برگ‌ها به عنوان سطحی برای پرورش قارچ استفاده می‌کنند؛ قارچی که کل جمعیت مورچه‌ها از آن تغذیه می‌کند، اما وقتی بر اثر پیری آرواره‌های تیز و برنده این مورچه‌ها مستهلک می‌شود، سرعت کار گروهی جالب توجه آنها نیز پایین می‌آید.

محققان آمریکایی کشف کرده‌اند جویدن و چیدن برگ‌ها برای مورچه‌های پیر دشوار است، اما وقتی دقیق‌تر رفتار آنها را مورد مطالعه قرار داده‌‌اند متوجه شده‌اند مورچه‌هایی که آرواره‌هایشان کارایی و برندگی خود را کاملا از دست داده است، وظیفه کاری خود را عوض می‌کنند. مورچه‌های پیر کار چیدن برگ را به مورچه‌های جوان‌تر می‌سپارند و به جای آن کار حمل و نقل برگ‌ها و طی کردن مسافت طولانی تا خانه را به عهده می‌گیرند. این گروه محقق می‌گوید در جوامع سازمان یافته مورچه‌ها، تمامی این حشرات قدرت تطبیق با تغییر شرایط را دارند که باعث می‌شود حتی وقتی مورچه‌ای توان جسمی سابق خود را ندارد برای جمعیتی که در آن زندگی می‌کند، مفید باشد.

اما مورچه‌ها به عنوان غارتگرانی بزرگ و حتی خطرناک نیز به شمار می‌آیند. این حشرات می‌توانند در دسته‌های بزرگ به سوی طعمه مورد نظر حمله کرده و با غارت آن و حتی محل زندگی‌اش انبوهی از مواد غذایی را به محل زندگی خود منتقل کنند. برگ برنده مورچه در این مهارت، حمله آنها در دسته‌های بزرگ است. در حقیقت نمی‌توان مورچه‌ای را دید که به طور انفرادی از دسته اصلی یا محل زندگی جدا شده و برای غارت طعمه به سوی دیگری حمله ور شود. غارت قربانی و طعمه از سوی مورچه‌های کارگر صورت می‌گیرد. مورچه‌ها حشرات بسیار ماهری در امر غارت و چپاول طعمه‌های خود به شمار می‌آیند. آنها وابستگی عجیبی به محل زندگی و قلمروی حیاتی خود دارند تا آنجا که در دفاع از آن بسیار جدی و حتی پرخاشگر محسوب می‌شوند. منابعی که مورچه‌ها برای ادامه حیات خود جمع‌آوری می‌کنند ارزش بسیار زیادی برایشان دارد و دقیقا براساس همین ارزش‌گذاری است که از قلمروی محیطی خود دفاع می‌کنند. تمامی این خصوصیات دفاعی و تهاجمی نشان می‌دهد مورچه‌ها تاثیرگذاری جدی‌ای بر محیط زندگی خود دارند.

در تحقیقات اخیر مشترک دانشمندان در آلمان و انگلیس برای نخستین بار در جهان به بررسی ابعاد تاثیرگذاری مورچه‌ها بر محیط اطراف زندگی‌شان پرداخته شده است. نتایج این بررسی نشان می‌دهد به رغم این‌که مورچه‌ها حشراتی غارتگر به شمار می‌آیند، اما حضور آنها در طبیعت می‌تواند به افزایش کمی و تنوع سایر گونه‌های جانوری منجر شود. در حقیقت آنها به طرز چشمگیری، نقش مهمی در شبکه غذایی محیط اطراف خود ایفا می‌کنند که این خود بر زندگی سایر گونه‌های جانوری ساکن در همان محیط تاثیر شگرفی دارد.

در بررسی اخیر دانشمندان، تمرکز اصلی روی 2 گونه مورچه تحت عناوین مورچه سیاه ساکن باغ و باغچه‌ها و همچنین مورچه‌های قرمز معروف بوده است. این دو گونه شناخته شده از مورچه‌ها تقریبا در سراسر اروپا و بسیاری از نقاط مختلف جهان نیز دیده می‌شوند. براساس تحقیقات مشخص شده است تجمع کم مورچه‌ها در یک محیط مشخص، موجب افزایش تنوع و شمار کمی سایر گونه‌های جانوری در همان منطقه می‌شود. این افزایش تنوع درخصوص جانوران گیاهخوار یا جانورانی که نقش قابل توجهی در تجزیه خاک دارند، بیشتر به چشم می‌آید. از سوی دیگر مشخص شده است در جمعیت‌های قابل توجه، مورچه‌ها هیچ گونه تاثیرگذاری بدی بر محیط اطراف یا جانورانی که در آن زندگی می‌کنند، ندارند که این خود نشان می‌دهد وجود این حشرات در جمعیت‌های کم یا زیاد نمی‌تواند برای محیط اطراف مخرب باشد. با این حال دکتر فرانک وان وین از محققان این پروژه می‌گوید: آنچه ما کشف کرده‌ایم نشان می‌دهد تاثیرگذاری مورچه‌ها بر کیفیت لایه‌های مختلف خاک، تاثیرگذاری مثبتی نیز بر زندگی گونه‌های مختلف جانوری همان ناحیه به همراه دارد، اما هر چه شمار مورچه‌ها بیشتر شود، تاثیرات مربوط به غارتگری آنها بر محیط و خاک بر کمک به بهبود کیفیت زندگی گونه‌های جانوری چربش پیدا می‌کند.