پیشرفت با عقلانیت غیر ابزاری

این که ما کلمه پیشرفت را به کار می‌بریم، به نظر من دقیق‌تر است تا توسعه، اولا توسعه امتحان خود را پس داده و از ابتدایی که در قالب الگوها، تئوری‌ها و رویکردها مطرح شده، به رغم این که اجماعی هم وجود نداشته، اما یک مضمون اقتصادی و تجربه‌گرایانه خاص داشته است.

همه الگوها چنین مضمونی داشته‌اند منتها نوع نگاه و رویکرد و ریشه‌یابی‌شان نسبت به عقب‌ماندگی یا توسعه‌یافتگی متفاوت بوده است، اما همه آنها به گونه‌ای عقل ابزاری و تجربه‌گرایی را پذیرفته‌اند، منتها الگویی عوامل درونی و الگوی دیگر عوامل بیرونی را پررنگ می‌کند، کشوری الگوی نوسازی و کشور دیگر الگوی مارکسیستی را به کار می‌برد ولی هر دو اینها اشتراکاتشان خیلی پررنگ است.

سال‌ها پیش وقتی داشتم مقاله‌ای در مورد توسعه می‌نوشتم با تعبیری روبه‌رو شدم که نقد الگوهای رایج توسعه بود، تحت این عنوان که توسعه، پیشرفت نیست، یعنی به فرض آن که رشد اقتصادی کمی هم ایجاد شد و از وضع موجود خارج شدیم و به اصطلاح امکانات و مزایا و بهره‌مندی‌های اقتصادی بیشتر شد، اما این الزاما به معنای این نیست که ما یک زندگی امن‌تر، بانشاط‌‌تر و با‌معنا داریم. چه کسی می‌تواند به من بگوید که انسانی که در کلانشهری به نام تهران زندکی می‌کند راحت‌تر، امن‌تر و خودآگاه‌تر و آسوده‌خاطر‌تر از انسانی است که در روستا زندگی می‌کند؟!

درست است که غرب تجربه نوسازی را داشته، اما این طور نیست که همه آنها اسیر عقل‌ابزاری و پذیرای الگوی نوسازی باشند، اصلا همه غربی‌ها، الزاما غربی به معنای رایج آن نیستند. غربی‌ها هم بشر هستند و تجربه‌ای دارند، «کل مولود یولد علی الفطره» تجربه او برای ما هم قابل استفاده است کما این که تجربه ما هم برای او قابل استفاده است.

پس ما هم باید از تجربه غربی عبرت بگیریم. بحث بنده این است که وقتی ما بحث پیشرفت را مطرح می‌کنیم ظاهرا مثل این که منظور یک برون‌رفت جهت‌دار یا یک تحول جهت‌دار است و این جهت را نباید از خود این تحولات گرفت؛ جهت را باید از جای دیگری گرفت این جهت را می‌توان از ارزش‌ها، نوع نگاه به هستی و از خداوند گرفت، نباید جهت را از جایی گرفت که به نیهیلیسم ختم شود. جهت را باید بیشتر معنایی و عرفانی تعریف کرد و معتقدم این جهت نرم‌افزاری به مراتب قابل قبول‌تر و پایا‌تر و مانا‌تر از جهت‌هایی است که بشر را زمینگیر و با انواع و اقسام بن‌بست‌ها، چالش‌ها و تضادها روبه‌رو می‌کند، البته چنین گفته‌هایی به این معنا نیست که ما به تحول توجه نکنیم یا به تحول اقتصادی و سیاسی برای به رخ کشیدن اقتدار سیاسی و اقتصادی ‌مان توجه نکنیم، اما باید دقت کنیم که اقتدار سیاسی و اقتدار اقتصادی هدف نیست. آنچه وجه ممیزه انسان شرقی و جامعه اسلامی از جامعه غربی با تجربه تاریخی خاص است این است که برای آنها اقتدار سیاسی در یک برش تاریخی و ملهم از ماکیاولی هدف شد.

برای ما هیچ کدام از اینها نمی‌تواند هدف باشد وقتی اینها هدف نشد، ابزار می‌شود، پس نوع نگاه ما به آن باید متفاوت باشد. مبانی و نوع نگاه ما به عقل‌ابزاری و غیرعقل‌ابزاری باید متفاوت باشد والا ما نمی‌توانیم بگوییم نوع نگاه ما به اقتصاد و سیاست همان نگاه غربی مبتنی بر عقل‌ابزاری و اومانیستی باشد، اما صرفا به مثابه ابزار به آن بنگریم نه هدف.

نوع نگاه ما به علم باید متفاوت باشد. اگر ما همان علم را بگیریم و بعد بگوییم چاشنی و عطر معنویت به آن اضافه کنیم که اکنون این تلقی وجود دارد، در واقع خودفریبی است. باید این نوع نگاه را عوض کنیم و اتفاقا نوع نگاه هم بحث نرم‌افزاری و هستی‌شناسی است. نوع هستی‌شناسی ما باید متفاوت شود و نوع تلقی ما از علم، اقتصاد، سیاست و... عوض شود تا آن وقت بتوانیم بگوییم اهداف معنوی و معنابخش ما هم تضمین شده است. به تعبیر امام(ره) اگر از زاویه الهی به طبیعت نگاه کنیم می‌توانیم به آن معنا برسیم، اما از منظر طبیعت به الهیات نگاه کنیم به آن معنا نمی‌رسیم.

اینها همه بار معنایی خود را دارد. اولا توسعه کمی با عقل‌ابزاری یکی نیست. اگر بنده در جهت قرب‌الی‌الله و براساس قناعت انباشت سرمایه داشته باشم و برای امورات خیریه خرج کنم، آیا این عقل‌ابزاری است؟ یعنی به نظر شما هر رشد کمی مساوی با عقل‌ابزاری است؟ به نظر می‌رسد در نگاه شما بین کمیت و عقل‌ابزاری یک رابطه درونی وجود دارد. در این مورد با شما موافق نیستم.

عقل‌ابزاری تعریف، زمینه تاریخی و مبانی خاص خود را دارد. مبانی عقل‌ابزاری در قالبش به اومانیسم یعنی خرد خودبنیاد برمی‌گردد. آیا همه باید خرد خودبنیاد را بپذیرند تا از عقل‌ابزاری بهره‌مند شوند؟ بنده می‌گویم خیر! این عقل‌ابزاری با خرد خودبنیاد پیوند خورده، اما هر پیشرفت و توسعه‌ای ولو کمی، الزاما به معنای پذیرش خردابزاری به این معناست.

آیا ما سابقه تمدن داشته‌ایم یا خیر؟ آیا سابقه تمدنی ما حکایت از رشد کمی هم می‌کند یا نه؟ آیا رشد کمی آن مبتنی بر عقل‌ابزاری به معنای غالب و اومانیستی، روشنگری و دو بال متشکل و سازنده آن بوده است؟

نه، این تجربه‌ای است که با قدرت، زور و استثمار به دست آمد و می‌توان تجربه دیگری را جایگزین کرد، چرا ما نتوانیم تجربه دیگری داشته باشیم، این که شما بگویید تولید کمی با نظام سرمایه‌داری پیوند وثیقی دارد، درست نیست.

نظام سرمایه‌داری به این معنا نیست، نظام سرمایه‌داری را صرفا در این حد نبینید که از زمین و منابع استفاده بیش از حد می‌کند. فقط این نیست. نظام سرمایه‌داری رابطه ساختاری دارد. نظام سرمایه‌داری مبتنی بر استثمار سرمایه از کار است، یعنی به لحاظ درونی این‌گونه است. در نظام سرمایه‌داری مورد نظر مارکس که تولید کارخانه‌ای عمده بوده نمی‌توان سرمایه‌دار وجود داشته باشد و پرولتاریا وجود نداشته باشد، اما این به این معنا نیست که سرمایه‌دار و پرولتاریا که مبتنی بر استثمار ارزش اضافی است از جایی آمده باشد، بلکه شکل گرفته است و چون شکل گرفته می‌توان تغییرش داد. هیچ چیزی در این عالم اجتناب‌ناپذیر نیست، هیچ چیزی که به معنای سلب اراده باشد وجود ندارد با اراده ایجاد شده و با اراده هم از بین می‌رود.

نظام سرمایه‌داری که شما به عنوان تجربه تاریخی نسبتا اجتناب‌ناپذیر از آن یاد می‌کنید 3 تضاد دارد. تضاد سود و نیاز یعنی سود سرمایه‌دار با نیاز مردم ناسازگار است. تضاد دیگر خود ویرانگری خرد خودبنیاد است‌ و تضاد سوم تضاد بنا و مبناست. مبنای دولت سرمایه‌داری دولت حداقلی است، اما در واقع می‌خواهد در تمام دنیا گسترش پیدا کند. کسی فکر نکند که این گسترش یک گسترش طبیعی است. این گسترش اولا با مبانی خود ناسازگار است و ثانیا برای برون‌رفت از تضادهای خود ایجاد می‌شود. نظامی که این قدر تضاد دارد شما چگونه می‌توانید به عنوان تجربه لاینقطع و اجتناب‌ناپذیر به آن نگاه کنید.

این که گفته بودم باید به عقب برگردیم، به هر حال در صحبت‌های شما هم بود که این الگو بخش‌هایی از تمدن موجود را تخریب می‌کند و باید تخریب کند که به گونه‌ای برگشت به عقب باشد بخصوص در بخش مواجهه با طبیعت.

شواهدی وجود دارد که خود غرب هم دارد به عقب برمی‌گردد، پس هر نوع عقب‌گردی مذموم نیست. وقتی به فرهنگ برمی‌گردد، چون فرهنگ یک امر تاریخی است و مربوط به گذشته است و به زمان حال تسری پیدا کرده، پس یک نوع عقب‌گردی مطرح می‌شود. همین که نگاه فرهنگی را مطرح می‌کنید و می‌گویید توسعه فرهنگی که یونسکو یک دهه را به توسعه فرهنگی اختصاص می‌دهد و توسعه متناسب با فرهنگ را مطرح می‌کند، یعنی امری تاریخی و اهمیتش را به میان می‌کشد و البته به این معنای عقب‌گرد مطلق و ارتجاع‌گرایی نیست.

اما الگوی پیشرفت اسلامی ـ ایرانی که هنوز تدوین نشده است، اتفاقا یک کار طولانی و درازمدتی را می‌طلبد و این که چرا این الگو مطرح شده است، خود می‌تواند یک سوال مستقل باشد که دلایلی برای آن دارم، ولی به هر حال متأسفانه این الگو تدوین نشده است و کارهایی که انجام شده کارهای جامع، درخور، عمیق و متناسب با لایه‌های مرتبط نبوده، لکن همان‌طور که گفتم باید از تجربه غرب استفاده کرد، اصولا این شرقی غربی را بر نمی‌تابم، این که غرب یک کلیت در هم تنیده است و شرق نیز همین طور و اینها قابل قیاس نیستند و... من این‌گونه فکر نمی‌کنم اینها تجربه‌های بشری هستند «کل مولود یولد علی الفطره» بنابراین حسب این نگاهی که بنده به شرق و غرب دارم، معتقدم این شرق‌سازی‌ها و غرب‌سازی‌ها جنبه‌های ایدئولوژیک منفی را با خود حمل می‌کند.

در نهایت پیش‌بینی بنده این است که این الگو هم تفاوت‌هایی با الگوی غرب و هم اشتراکاتی با آن دارد، یعنی نمی‌خواهم بگویم که یک الگوی کاملا مستقل و مجزا از تجربه کنونی بشر است، اما تفاوت‌هایی هم دارد، در جهت‌گیری‌ها می‌تواند تفاوت داشته باشد، در وزنی که به ارزش‌های اخلاقی، معنوی و الهی می‌دهد می‌تواند تفاوت داشته باشد.

هیچ التزامی وجود ندارد ما در واقع با استفاده از تجربه بشری به این نتیجه می‌رسیم که اولا در تدوین این الگو باید از تمام ظرفیت‌ها‌ی مدنی و رسمی خود استفاده کنیم، ثانیا در تحقق باید به مشارکت هم در اجرا و هم در نظارت و هم در تدوین و تنظیم این راهبردهای منعطف‌ که مشمول شرایط زمانی و مکانی می‌‌شود، توجه داشته باشیم. اینها در واقع ضمانت‌های بیرونی است که به ما کمک می‌کند این الگو هم خوب تدوین شود و هم در حد میسور اجرا شود، اما اگر شما فکر کردید که یک الگو وقتی تدوین شد مساوی است با اجرا، سخت در اشتباه هستید، چون این طور نیست و انسان‌ها اراده و اختیار دارند، ما فقط می‌توانیم تا حدودی اختیار آنها را به کار گیریم، به شرطی که به آنها بها و شخصیت داده شود و عزیزشان بپنداریم.

اما اگر نگاه ابزاری به آنها کردیم آنها هم مقابله به مثل‌هایی خواهند کرد. به نظر من در فرآیند تدوین و اجرا باید به این مسائل توجه شود، اگر فکر کردیم یک الگو به دست داده شد و بعد مساوی است با اجرا و تحقق آن، سخت در اشتباه هستیم.

ابوالفضل فیضی خواه / سید‌حسین امامی / جام جم