سنگ‌نگاره‌های شاندیز، سنگفرش ویلاها می‌شود

شاید تنها تعداد اندکی از ساکنان مشهد و خراسان رضوی بدانند که در فاصله چند کیلومتری از مشهد و در میانه راه مشهد ـ شاندیز یکی از ارزشمندترین مناطق تاریخی استان و حتی کشور قرار دارد؛ منطقه‌ای که پس از تیمره در استان مرکزی بیشترین سنگ‌نگاره‌های کشور را در خود جای داده است. سنگ‌نگاره‌هایی با قدمت 5 هزار سال یا بیشتر که متاسفانه در سال‌های اخیر هر بار که خبری درباره این گنجینه‌های تاریخی منتشر شده حکایت از تخریب آنها داشته و جالب‌تر این که در پاره‌ای موارد این تعرض به آثار تاریخی با نوعی اجازه قانونی همراه بوده است که از آن جمله می‌توان به مواردی چون احداث راه یا احداث تأسیسات خاص و مهم‌تر از همه صدور پروانه بهره‌برداری از معادن اشاره کرد.

سنگ‌نگاره‌های فراوانی در مناطق وسیعی از کوه‌های طرقبه و شاندیز وجود دارد که بیشترین حجم آنها در محل‌هایی چون دیزدر، شترسنگ و کمرمقبولا است. بیشترین سنگ‌نگاره‌های منطقه دیزدر، اطراف دامنه کوهی به نام قلعه گبری قرار دارند و قدمت اکثر این نقوش 5 هزار سال است و تعدادی از آنها نیز به10 تا 15 هزار سال پیش تعلق دارند.

حسن‌آبادی کارشناس میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی درمورد این سنگ‌نگاره‌ها چندی پیش به روزنامه قدس گفت: اکثر تصاویر حکاکی شده بر صخره‌ها مربوط به بز کوهی، انسان و تعدادی تصویر مربوط به تیره گربه‌سانان از قبیل پلنگ است.

همچنین انسان کمان‌دار و برخی نقوش مختلف به صورت تک‌نگاره‌ها در منطقه دیده می‌شود، اما تصاویر ویژه‌ای نیز وجود دارد که در نوع خود و به لحاظ مطالعات تاریخی ارزش بالایی دارند که یکی از آنها مربوط به تصویر حیوانی شبیه گوزن است، چراکه برخلاف تمام تصاویر مربوط به بزهای کوهی شاخ‌های این حیوان همچون شاخ‌های گوزن چند شاخه بوده و حتی بدن آن نیز به شکل ویژه‌ای ترسیم شده است. تصویر دیگری که از سایر تصاویر متفاوت است، مربوط به مردی سوار بر اسب است.

اما گمانه‌زنی‌های متعدد برای یافتن رگه‌های سنگ مرمر، ورق‌های بی‌شماری از این کتاب سنگی تاریخ را تخریب کرده است و اگر این وضعیت ادامه پیدا کند تا چندی دیگر اثری از میراث چند هزار ساله منطقه باقی نخواهد ماند و سنگ‌های این کوه تاریخی به سنگفرش محوطه‌های یک ویلا یا نمای ساختمانی در گوشه‌ای از شهر تبدیل خواهد شد.

وضعیت منطقه شترسنگ نیز بهتر از دیزدر نیست، چراکه دیوارهای ویلاهای ساخته شده در فاصله 20 متری از سنگ‌نگاره قرار گرفته است.

رئیس یگان حفاظت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی در گفت‌وگو با خبرنگار ما، ضمن تایید اقدامات مخرب صورت گرفته توسط بعضی افراد و سازمان‌ها می‌گوید: میراث فرهنگی با جدیت به دنبال حفظ و حراست از این آثار ارزشمند تاریخی است و تاکنون اقدامات ارزنده‌ای در این راستا در منطقه انجام داده است، ولی متاسفانه برخی از سازمان‌ها ارزش این آثار را آنچنان که باید نمی‌دانند و لذا اقدامات صورت گرفته از طرف آنها که یا به دلیل کسب منافع شخصی یا از روی ناآگاهی بوده، باعث آسیب رساندن و تخریب بخشی از این آثار شده است.

سرهنگ شوشتری ارائه مجوز برای بهره‌برداری از معادن سنگ از سوی وزارت صنایع را یکی از این اقدامات می‌داند و می‌افزاید: با پیگیری‌های مستمر و مداوم یگان حفاظت سعی شده است تا از ادامه تعرض و تخریب مناطق تاریخی از قبیل دیزدر، شترسنگ و کمر مقبولا جلوگیری شود که از آن جمله می‌توان به میل گذاری در حریم شترسنگ اشاره کرد، اما انتظار ما از دستگاه‌های متولی هنگام صدور مجوز ساخت و احداث تاسیسات و بناهای مختلف این است که ابتدا با استعلام از سازمان میراث فرهنگی از زیان نرساندن به آثار و محوطه‌های تاریخی اطمینان حاصل کنند.

وی با اشاره به نگرانی سازمان میراث فرهنگی از وجود معادن متعدد و حفاری‌های صورت گرفته در منطقه می‌گوید: مکاتباتی در این خصوص با نهادها و ارگان‌های ذی‌ربط و کسانی که در آن منطقه ملک و زمینی دارند، انجام داده‌‌ایم و از ادامه کار دو معدن هم تاکنون جلوگیری شده است شکایت‌نامه‌ای هم در خصوص آسیبی که این معادن به منطقه وارد کرده‌اند، به دادگاه تنظیم و ارائه کرده‌ایم.

شوشتری با اشاره به این که معادنی که در فاصله دورتری از منطقه هستند هم اکنون در حال کار و حفاری هستند تاکید می‌کند: برای آنها نیز حریمی را مشخص کرده‌ایم تا آسیبی به سنگ‌نگاره‌ها وارد نکنند. رئیس یگان حفاظت سازمان میراث فرهنگی خراسان رضوی، حضور مردم و کوهنوردان در منطقه و کشیدن نقاشی و یادگاری بر سنگ‌ها را یکی دیگر از عوامل تخریب این سنگ نگاره‌ها برمی‌شمارد و می‌گوید: البته نیروهای ما به طور مداوم در حال گشت‌زنی در منطقه هستند و در صورت مشاهده هر گونه تخریبی ضمن برخورد و جلوگیری از این کار، خسارت وارده را نیز از عوامل تخریب دریافت خواهند کرد.

این مسوول میراث فرهنگی از احداث پارک سنگی در منطقه در آینده نزدیک خبر می‌دهد و می‌گوید: در این خصوص با فرمانداری و شهرداری منطقه طرقبه و شاندیز رایزنی‌هایی داشتیم و طرحی را آماده کرده‌ایم که بر اساس آن قرار شده منطقه‌ای را که بیشترین سنگ نگاره‌ها را در خود جای داده، برای احداث این پارک تخصیص بدهیم و در صورت امکان، سنگ نگاره‌های پراکنده در دیگر مناطق را هم به آنجا منتقل کنیم و به این ترتیب ضمن حفاظت بهتر از منطقه، با ایجاد یک فضای گردشگری زیبا و دلپذیر به‌توسعه صنعت گردشگری استان و منطقه هم کمک کنیم.

فاطمه مرادزاده / گروه ایران