کلر، پاک‌کننده‌ای که بلای جان می‌شود

کلرین یا همان کلر معروف را همه به عنوان قهرمان منفی گندزدایی و ضدعفونی کردن آب آشامیدنی می‌شناسند. یک قاتل تمام‌عیار برای عوامل بیماری‌زا، بوی آشنای تازگی استخرهای شنا یا گاز سبزرنگی که وبا و باکتری معروف e.coli را در بیشتر کشورهای توسعه یافته تحت کنترل درآورده است، اما در پشت این چهره دوست‌داشتنی، روی دیگر کلر و جنبه تاریک آن باعث شده تا طی سال‌های اخیر تاسیسات و تصفیه‌خانه‌های آب و فاضلاب به سمت پرهیز از استفاده این ترکیب شیمیایی و چرخش به سمت مواد گندزدای جایگزین روی آورند، چرا که کاربرد این ماده ضدعفونی‌کننده فراگیر، حاکی از گرایش رو به رشدی در نرخ بروز سرطان مثانه و سقط جنین‌هاست که به آن نسبت داده می‌شود.

کد خبر: ۳۸۲۷۶۹

مقدمه این تغییر و تحول در رویکرد به کاربرد مواد گندزدای جایگزین به جای کلر، از وقتی کلید خورد که سمی بودن محیط زندگی در برخی شهرهای بزرگ به اثبات رسید و تب نگرانی‌ها بابت حضور مواد سمی در شریان‌های حیات شهر و منازل مردم بالا گرفت. به عنوان نمونه در شهری مثل واشنگتن، کاربرد کلرآمین که نسخه آمونیاکی رقیق شده کلر به شمار می‌رود، نهایتا امکان آبشویی و رسوب عنصر سمی سرب از لوله‌های آب شهری به داخل آب آشامیدنی مردم را فراهم کرد.

البته در کنار متهم ردیف اولی همچون کلر و ترکیبات ازت‌دار آن، کارشناسان معتقدند نباید از گزینه‌های احتمالی دیگر نظیر ترکیب کرومیوم ـ‌ 6 نیز غافل شد که در حال حاضر به عنوان یک عامل آلاینده تحت بررسی و تحقیقات محققان قرار دارد. در همین رابطه و مثلا در آمریکا، کارشناسان مشاور سازمان حفاظت محیط زیست، مقامات دولتی را به برنامه‌ریزی و اعلام یک طرح رهگیری برای آزمایش کردن ناخالصی و آلودگی کرومیوم ـ‌ 6 در آب‌های آشامیدنی کشور دعوت کرده‌اند تا براساس نتایج احتمالی آن، قوانین و مقررات مربوط به آب‌های آشامیدنی تحت بازبینی و تجدیدنظر قرار گیرد.

با این اوصاف، کارشناسان و مهندسان زیست محیطی از کشورهای آمریکا و سوئیس که نظرات آنها در شماره جدید نشریه Science منعکس شده است، معتقدند باید در مورد کلر و مشکلات آن رفتاری توام با احتیاط و پیش‌بینی را اتخاذ کرد.

به اعتقاد کارشناسان زیست محیطی، در شرایط امروز آنچه برای ما روشن نیست مشخص نبودن ضرورت بودن یا نبودن کلر است. به بیان دیگر باید دید آیا ریسک‌های احتمالی نزدیکی به کلر یا هزینه‌های مرتبط با تکنیک‌هایی که می‌تواند رفتار و نتایج سوء آن را به حداقل برسانند برای ما مهم‌تر هستند یا درگیر شدن در ورطه مشکلات جدید ناشی از کنار گذاشتن کامل کلر و استفاده از راهکارهای جایگزین تصفیه و بهبود کیفیت آب از اهمیت بیشتری برخوردارند. در همین رابطه، محققان هشدار می‌دهند تشخیص و شناخت چنین پیامدهای پیش‌بینی نشده ناشی از تغییر رویه و کنار گذاشتن گندزدایی کلر به نوبه خود بروز چالش‌های جدیدی در ارتباط با بهره‌برداری تاسیسات و واحدهای تصفیه آب آشامیدنی و فاضلاب را در پی خواهد داشت.

در این میان آنچه کارکرد گندزدایی کلر در آب نشان می‌دهد، متوقف‌ساختن ردپای میکروب‌هاست. میکروب‌ها تمایل دارند در آب‌هایی که به لحاظ حضور مواد آلی غنی هستند به حیات خود توسعه و رونق ببخشند. زمانی که کلر با مواد آلی ترکیب و همراه می‌شود، بوی بد و نامساعدی به خودش می‌گیرد و محصولات جانبی سمی گندزدایی تولید می‌کند. به همین دلیل بیشتر مواد آلی موجود در منبع آب شرب، به واسطه حضور قهرمان ما و در حین فرآیند کشتن میکروارگانیسم‌های ناجور به صورت زننده و نامساعدی آزاد می‌شوند. به اعتقاد کارشناسان زیست محیطی، یکی از راه‌حل‌هایی که در این بار، می‌توان اتخاذ کرد، افزایش میزان انعقاد و فیلتراسیون کربن فعال برای مواد آلی پیش از رها کردن کلر برای به انجام رساندن ماموریتش است. البته چنین روشی به همان سنگینی عنوانش هزینه‌بر خواهد بود و به همین دلیل است که اکثر واحدها و تاسیسات آب و فاضلاب سراسر دنیا به فرآیند ساده و ارزان وارد کردن آمونیاک به درون مخلوط و سپس افزودن کلر روی می‌آورند. اتخاذ این شیوه تصفیه منابع آبی، هر چند تقلیل سطوح فعالیتی کلر و کاهش مقادیر محصولات جانبی سمی گندزدایی را به دنبال خواهد داشت، اما از نتیجه کار که آبشویی و رسوب کلر خواهد بود نمی‌توان خلاص شد.

شرکت‌های بهره‌بردار آب و فاضلاب شهری برای حل مشکل آبشویی عنصر سمی سرب از لوله‌های آب و تثبیت آن به استفاده از مواد کندکننده و بازدارنده خوردگی روی آورده‌اند. به عنوان مثال در شهری مثل واشنگتن که به واسطه کاربرد ماده گندزدای کلرآمین با معضل آبشویی و رسوب سرب در لوله‌های آب شرب دست به گریبان است، شرکت بهره‌بردار منابع آب در سال 2004، کار افزودن ترکیبات ارتوفسفات بازدارنده خوردگی به مجاری آب آشامیدنی را شروع کرده است. این در حالی است که اساسا استفاده از ترکیب گندزدای کلرآمین محل بحث و تردید کارشناسان است. به ادعای کارشناسان استفاده از کلرآمین، ضمن پیامد آبشویی سرب در آب شرب می‌تواند به تولید طیف مختلفی از محصولات جانبی سمی ازت‌دار موسوم به نیتروزامین‌های سرطان‌زا بینجامد و این مشکل زمانی بروز می‌کند که منبع آب محتوی پلیمرهای مصنوعی همچون عامل‌های تصفیه‌کننده آب باشد. در همین خصوص، کارشناسان زیست محیطی روی توسعه روش‌های کم‌هزینه برای زدودن مواد آلی و تحقیق و پژوهش بیشتر در زمینه بهره‌گیری از ترکیبات گندزدای جایگزین همچون ازن بحث و استدلال می‌کنند. این قبیل گندزداهای جایگزین با خودشان دسته‌ای از محصولات جانبی برمیک و نور مافوق بنفش را به همراه می‌آورند که محصولات فرعی شناخته‌شده‌ای را ندارند و به عنوان جایگزین بی‌خطری برای کلر در نظر گرفته می‌شوند.

مصرف کلر برای ضدعفونی را فراموش کنید

دست برداشتن کامل از کلر ممکن است باعث کاهش برخی از اثرات جانبی کمتر شناخته شده‌ای که به نفع جامعه هم شود. به طور مثال کمک به کاهش اثرات آنتی‌بیوتیک‌ها، ضدمیکروب‌ها، بازدارنده‌های بتا و ترکیبات مختل‌کننده درون‌ریز که راه خودشان را به درون محیط‌های آبی پیدا می‌کنند یا مثلا در مورد آب‌های سطحی پایین‌دست تاسیسات تصفیه فاضلاب که در آنجا گنداب‌ها با کلر گندزدایی می‌شوند، آن دسته از ترکیبات شیمیایی که با الکترون‌های کلر پیوند می‌خورند دستخوش فرآیند تغییر و تبدیل فتوشیمیایی شده و به دیوکسین‌هایی تجزیه می‌شوند که در کف رسوبات انباشته می‌شود و از دور خارج شدن ترکیبات زیانباری همچون دیوکسین‌ها به نفع ما تمام می‌شود. کارشناسان معتقدند وجود چنین نتایج سودمندی کفایت می‌کند تا بخواهیم مقداری کلر را به عنوان یک گندزدای باقیمانده و مازاد، در آینده حفظ کنیم. با این اوصاف و به رغم وجود استانداردهای آب آشامیدنی که از سوی سازمان حفاظت محیط زیست به همراه فهرستی از متدهای قابل قبول برای تصفیه آب‌های آلوده به بهره‌برداران ارائه می‌شود، اما نهایتا شرکت‌های آب و فاضلاب و شهرداری‌ها نوعی از شیوه تصفیه آب را به کار می‌بندند که بهتر عمل کرده و البته از نظر هزینه نیز کارآمدترین باشد. در واقع اعمال محدودیت‌های کمتر روی آلاینده‌ها مترادف هزینه‌های بیشتر تصفیه خواهد بود.