سینما باید نماینده جامعه باشد

آنچه می‌خوانید نتیجه همصحبتی صمیمانه‌ای است با بیژن میرباقری،کارگردانی که متعلق به نسلی است که سینما را کمی جدی‌تر آموخته‌اند.

یکی از اولین تصوراتی که فیلم‌هایی چون طبقه سوم در ذهن ایجاد می‌کنند این است که فیلمساز می‌خواسته در فضای محدود خانه فیلم بسازد و بعد برای این فضا داستانی پیدا کرده. شما ابتدا به قصه رسیدید یا فضا و مکان فیلم اولین چیزی بود که به آن اندیشیده بودید؟

ببینید سطح اول رفتار است، شما درست متوجه شدید این عدم بازگشت به گذشته دقیقا تعمدی است و از دو نکته می‌آید، یکی خواست من و دیگری خواست ساختاری فیلمنامه. فیلمنامه اساسا نمی‌تواند از محدوده مکانی و زمانی خودش بیرون برود و داستان‌پردازی درباره گذشته و آینده شخصیت‌ها کند، چراکه تمام داستان بناست که در یک شب تا صبح اتفاق بیفتد.

ببینید من اگر بخواهم قسمت اول پاسخ خود را باز کنم باید این‌طور بگویم که ما بناست یک مجوعه‌ای رفتار ببینیم و از این رفتار لازم نیست به گذشته برویم، چون اتفاقا این گذشته است که منجر به این رفتار شده است. پس در واقع رفتار همه چیز است و ما باید درباره رفتار قضاوت کنیم نه کمتر و نه بیشتر.

اما نکته آخری که می‌خواهم در پاسخ به سوال شما بگویم این است که اساسا پیشینه تعیین کردن برای شخصیت‌های نمایشی بسیار قدیمی شده، ما باید به اندازه‌ای به پیشینه بپردازیم که نیاز داریم تا داستان راه بیفتد.

من برای شما یک مثال می‌زنم، شما از در دفتر من می‌آیید داخل و بناست ما یک کار مشترکی کنار هم انجام دهیم. شما نمی‌دانید من خانه‌ام کجاست، چقدر بدهکاری دارم و... در این رفتار مشترک ما هیچ الزامی نداریم گذشته هم را بدانیم، اما اگر قرار شد کار مشترک ما یک هفته طول‌بکشد و ما مجبور باشیم این مدت را با هم زندگی کنیم میزانی از گذشته من در رفتارم شکل می‌گیرد. حالا اگر با هم به سفر برویم میزان این شناخت چند برابر می‌شود. این داستان یک شب تا صبح را در بر می‌گیرد و در شکلی از داستان گویی روایت می‌شود که در آن هیچ نیازی به گفتن گذشته شخصیت‌ها نیست.

من برای پاسخ به این سوال یکی از شخصیت‌ها را وام می‌گیرم و آن را باز می‌کنم. برای مثال یکی از مخاطبان فیلم می‌گفت شخصیتی که پگاه آهنگرانی بازی می‌کند چرا این‌گونه پرداخت شده؟ چرا او را نمی‌توان دوست داشت و مدام او پرخاشگری می‌کند و واکنش‌های عصبی نشان می‌دهد؟ من در پاسخ او گفتم این به اعتقاد من نشانی از نسل حاضر است. نسل تازه‌ای که شاید حق دارد رفتار تهاجمی داشته باشد.

اتفاقا او معرف انسان تازه‌ای است که می‌خواهد خودش برای سرنوشت خود تصمیم بگیرد. حالا اگر به روند بحثمان و پرسش‌های شما برگردیم می‌توانم بگویم این واقعیت است که الزاما از رفتارهای واقعی شکل نمی‌گیرد، اما نشان از واقعیت دارد. در مقابل شخصیتی که توسط مهناز افشار بازی می‌شود تقریبا دهه چهارم زندگی‌اش را می‌گذراند که یک زندگی متفاوت با شخصیت مقابلش دارد و این دیده‌می‌شود، این رویارویی فیلم را به سال، شرایط و زمانه اش پیوند می‌دهد. نمی‌دانم تا چه حد توانستم پاسخ دقیقی به شما بدهم.

من اطلاعاتم درباره تاریخ درام ایران کم است و متوجه این نقص در خودم هستم، اما درباره مقوله درام و توضیحاتی که دادید، معتقدم که راه دیگری وجود ندارد، یعنی شکل دیگری جز اتکا به درام من نمی‌شناسم.

تنها طریق و اصلی که با آن می‌توان به اثر شکل درستی داد و پایه درستی برای آن ایجاد کرد درام است، خیلی وقت‌ها من فیلمی می‌بینم یا فیلمنامه‌ای می‌خوانم که بیشتر در حد یک داستان کوتاه است. تنها روش رفتن به سمت آثار نمایشی، پرداختن به بار دراماتیک مقوله‌ای است که مورد نظر ماست.

علیرضا نراقی‌
‌ جام‌جم