پارک ملی گلستان ،میراثی ارزشمند

 به عبارت دیگر، ممکن است 15 تا 50 هزار گونه در سال یا 40 تا 140 گونه در روز، یا 1 تا 5 گونه در ساعت از بین بروند. به نظر نمی‌رسد که این برآوردها اغراق‌آمیز باشند زیرا مرکز نظارت پیوسته بر حفاظت جهانی نیز برآورد کرده که سالانه 22 هزار گونه گیاهی و جانوری با خطر انقراض مواجه می‌شوند. مهم‌ترین عامل در کاهش تنوع زیستی جهانی تجزیه زیستگاه‌ها است و عامل اصلی آغاز تجزیه زیستگاه‌ها احداث جاده‌ها است.

زمین به عنوان خاستگاه انسان و سایر موجودات زنده با دانش کنونی تنها سیاره‌ای است که حیات در آن جریان دارد. شاید به همین خاطر است که در آغاز هزاره سوم اندیشمندان دنیا همصدا با صاحبنظران علوم طبیعی به این نتیجه رسیدند که باید از زمین پاسداری کنیم.

آگاهان علوم محیطی، تنوع زیستی را پایه و اساس حیات در زمین می‌دانند. متاسفانه اهمیت و نقش تنوع زیستی در گذشته طبق عادت و ناآگاهانه یا آگاهانه و از روی عمد نادیده گرفته شده است.

تنوع زیستی یا «زی-گونگی» شامل تنوع گونه‌ای، تنوع اکوسیستمی و تنوع ژنتیکی است. منشأ تنوع زیستی تکامل است. زمانی که ما یک گونه را از بین می‌بریم، در واقع محصول میلیون‌ها سال زمان و صرف انرژی که منجر به تکامل آن گونه شده است را از بین می‌بریم.

نکته اینجاست که انقراض یک گونه سفری بی‌بازگشت است و همه تلاش‌ها و ثروت‌های جهان برای بازگردانیدنش بی‌ثمر خواهد ماند.

پارک‌های ملی به این دلیل احداث می‌شود که برای استفاده معنوی و بهره‌وری تفرجگاهی عامه مردم اختصاص یابد و جنبه بارز آن زیبایی چشمگیر چشم‌اندازهای آن است.

در کنوانسیون لندن در سال 1933 نیز بر مشاهده آسان حیات وحش و پوشش گیاهی طبیعی برای مردم تاکید شده است.

در کنفرانس آمریکایی پان در سال 1940، آمده است که پارک‌های ملی برای حفاظت و حمایت از مناظر با شکوه و فون و فلور برجسته در سطح ملی احداث شده و تحت کنترل و بهره‌مندی معنوی عموم قرار می‌گیرد.

در کنفرانس آفریقا در سال 1968، عنوان شده پارک‌های ملی در برگیرنده اکوسیستم‌های منحصر به فرد هر سرزمین یا کشور بوده و حفاظت این اکوسیستم‌ها و همه موجودات زنده آنها به ویژه گونه‌های بارز را مورد توجه قرار می‌دهد.

در کنفرانس دهلی نو در سال 1969، از پارک‌های ملی به عنوان منطقه به نسبت وسیعی یاد شده که از یک یا چند اکوسیستم بکر و دست‌نخورده تشکیل شده و گونه‌های جانوری و گیاهی و چشم‌اندازهای زمین‌شناسی و زیستگاه‌های آن دارای ارزش‌های خاص علمی، آموزشی و تفرجی است.

براساس کنگره کاراکاس، 1992، پارک‌های ملی مناطق حفاظت‌شده‌ای هستند که برای حفاظت از اکوسیستم‌ها و تفرج تحت مدیریت قرار می‌گیرند. به‌طور کلی باید گفت پارک‌های ملی مناطق خشکی یا دریایی طبیعی هستند که برای این مقاصد کنار گذاشته می‌شوند: الف) برای حفظ یگانگی یک یا چند اکوسیستم برای نسل‌های حاضر و آتی. ب) فراهم کردن زمینه‌های لازم برای استفاده‌های معنوی، علمی، آموزشی و تفرجگاهی سازگار با محیط طبیعی و فرهنگ بومی. ج) برای دستیابی به اهداف فوق باید هرگونه بهره‌برداری یا سکونت زیان‌آور که موجودیت منطقه را به مخاطره می‌اندازد از آن حذف و ممنوع گردد.

پارک ملی گلستان بین 3 استان گلستان، خراسان شمالی و سمنان قرار دارد و ارتفاع آن از 400 متر در تنگ‌راه تا 2411 متر در کوه دیور کجی تغییر می‌کند. موقعیت جغرافیایی منطقه بین نوار جنگلی جنوب خزر، جنگل‌های ارس و استپ‌های غرب استان خراسان شمالی تنوع منحصر به فردی از گیاهان و جانوران را در پارک ملی گلستان رقم زده است. مساحت پارک ملی حدود 87 هزار و 242 هکتار و محیط آن 147 کیلومتر است.

در مجموع، 14 روستا در حاشیه پارک وجود دارند که تنگ‌راه در غرب، رباط قربیل در شرق، لهندر در شمال، دشت و بیدک در جنوب آن قرار گرفته‌اند.

پارک ملی گلستان تا قبل از سال 1336 از شکارگاه‌های شناخته شده و مشهور کشور محسوب می‌شد و به جنگل گلستان معروف بود. این منطقه برای نخستین بار مرداد 1336 به نام «منطقه حفاظت شده آلمه و ایشکی» تحت حمایت کانون شکار قرار گرفت و بهمن 1340 بدون تغییر وسعت بنام «منطقه حفاظت شده آلمه» نامیده شد.

بعد از تشکیل سازمان شکاربانی و نظارت بر صید در سال 1343، اداره پارک‌های وحش به این سازمان واگذار شد. شهریور 1350 محدوده‌ای از شرق پارک به نام منطقه حفاظت شده قرخود با وسعت 34 هزار هکتار به آن الحاق گردید. سال 1353 پس از اصلاح قانون شکار و صید با تغییر عنوان «پارک وحش» به «پارک ملی»، این منطقه نیز به پارک ملی تبدیل شد.

در سال 1355 هر دو منطقه در هم ادغام و به صورت منطقه‌ای یکپارچه با وسعت 125 هزار و 895 هکتار به نام پارک ملی تحت حفاظت قرار گرفت. پس از سال 1357 منطقه حفاظت شده قرخود مجددا از پارک ملی جدا شد و از آن پس تاکنون با وسعت 91895 هکتار به نام «پارک ملی گلستان» تحت حفاظت قرار گرفته است و در سال 1977 به عنوان ذخیره‌گاه زیست کره انتخاب و به پروژه شماره 8 برنامه انسان و کره مسکون یونسکو اهدا شد.

باتوجه به این‌که بیش از 50 درصد مناطق تحت حفاظت در بخش عمده‌ای از جهان بعد از سال 1982 احداث شدند می‌توان پارک ملی گلستان را یکی از قدیمی‌ترین پارک‌های ملی جهان نیز بشمار آورد.

پارک ملی گلستان آخرین حد گستره لکه داغ قفقاز است. این منطقه چه از نظر قدمت و چه از نظر تنوع زیستی در لکه داغ قفقاز بی‌نظیر است.

اصطلاح «لکه داغ» نخستین بار توسط نورمن مایر (Norman Myers) در سال 1988 ابداع شد. این اصطلاح به مناطقی گفته می‌شود که هم دارای تعداد زیادی گونه بوم‌زاد هستند و هم توسط فعالیت‌های انسانی تهدید و تخریب می‌شوند. این مناطق در سطح جهانی به مراقبت‌های ویژه حفاظتی و حفاظت فوری نیاز دارند و از این نظر همیشه مطرح بوده و هستند.

به دلیل شرایط اقلیمی و توپوگرافی متنوع ایران و وجود گونه‌های بوم‌زاد زیاد و تهدید و تخریب گسترده 2 بخش از کشورمان به شبکه جهانی نقاط داغ پیوسته است. اولی لکه داغ قفقاز است که جنگل‌های ارسباران و جنگل‌های هیرکانی شمال ایران را شامل می‌شود و دوم، لکه داغ ایران و آناتولی است که غرب و شمال غرب ایران رشته کوه‌های زاگرس، البرز تا کوه‌های کپه‌داغ در شمال شرق ایران را شامل می‌شود

در آغاز براساس تمرکز بر گیاهان آوندی 18 منطقه در جهان به عنوان لکه داغ معرفی شد. نورمن مایر و همکارانش در سال 2000 میلادی با معیار قرار دادن گیاهان و 4 طبقه از مهره‌داران شامل پستانداران، پرندگان، خزندگان و دوزیستان این تعداد را به 25 رساندند و اکنون به 34 لکه داغ در سطح جهان رسیده است.

ابتدایی‌ترین معیار برای انتخاب یک منطقه به عنوان لکه‌داغ، دارا بودن 1500 گونه گیاهی بوم‌زاد است و معیار دوم تهدید است. در معیار دوم منطقه باید 70 درصد گیاهان خود را از دست داده باشد. مهم‌ترین یافته آقای مایر و همکارانش این بود که 25 لکه داغ شناخته شده در جهان بیش از 133 هزار گونه گیاهی یعنی 44 درصد از کل گیاهان آوندی کره زمین را در خود جای داده‌اند، همچنین این 25 منطقه دارای 9645 گونه مهره‌دار هستند که 35 درصد کل گونه‌های کره زمین را شامل می‌شود.

ارزش‌های زیست محیطی و اکولوژیکی این منطقه باعث شده است تا این منطقه به یکی از باارزش‌ترین نواحی زیست محیطی کشور تبدیل شود. این ارزش‌ها ضرورت‌های جدی در خصوص محافظت از چنین مناطقی را به وجود می‌آورد.