زندگی مدرن زمینه‌ساز فجایع طبیعی جهان

دانشمندان هشدار می‌دهند این وضعیت می‌تواند تبعات بسیار سنگینی برای سلامتی انسان‌ها به همراه داشته باشد. در خلال این فرآیند به جوامع انسانی و دامی لطمات جدی وارد شده و البته زمین نیز بتدریج گرم می‌شود تا در دراز مدت ساکنان سیاره مادر اثرات مخرب آن را نیز تحمل کنند.

در منطقه‌ای که خیلی دور از «هازارد» در کنتاکی آمریکا نیست، جایی در سایه‌های کوهستان لاست زنی که روت مولینز نام دارد دود بزرگی را می‌بیند که از کیلومترها دورتر به خوبی تشخیص داده می‌شود.

او می‌گوید: مطمئن هستم که این دود ناشی از سوختن جنگل نیست چون می‌توان آن را از روی بویی که به هوا برخاسته تشخیص داد. ظن و گمان وی به سرعت به واقعیت تبدیل می‌شود چون کارشناسان اعلام می‌کنند معدن زغال سنگ کوهستان «لاست مانتین» که حدود 4 دهه است به حال خود رها شده در حال سوختن است.

نکته جالب توجه این است که بسیاری از ساکنان این منطقه به چنین آتش‌سوزی‌ها و دود عظیم ناشی از آن عادت کرده‌اند. این آتش‌سوزی‌ها تقریبا از سال 2007 آغاز شده و به زودی وارد چهارمین سال فعالیت خود می‌شود، اما از آن جالب‌تر این است که چون خانم روت مولینز نخستین کسی بود که این آتش‌سوزی‌ها را مشاهده و گزارش کرد نام وی را روی آن گذاشته‌اند یعنی «آتش‌سوزی‌های روت مولینز».

چندی پیش گروهی از دانشمندان راهی این نقطه از جهان شدند تا علت اصلی شکل‌گیری این آتش‌سوزی‌ها و دود ناشی از آن را مشخص کنند. آنها با استفاده از فناوری GPS در تلاش بودند تا در نواحی که قطر لایه‌های برف و یخ کمتر از نقاط دیگر بود به اطلاعاتی در این خصوص دست یابند. 2 تن دیگر از اعضای این گروه تحقیقاتی در حالی که در چادر کوچکی مستقر شده بودند با استفاده از دستگاه‌های بسیار دقیقی به اندازه‌گیری میزان و غلظت گازهای منتشر شده از این آتش‌سوزی‌ها ازجمله مونوکسیدکربن، دی‌اکسیدکربن، گاز بدبوی سولفید هیدروژن، متان و اکسیژن می‌پرداختند. در چنین منطقه‌ای که بدون شک شمار آنها در گوشه و کنار زمین کم هم نیست آسیب‌های فراوانی به نواحی جنگلی زمین وارد می‌شود. درختانی که ریشه‌های آنها در مجاورت این اراضی قرار دارند به تدریج گرم می‌شوند تا جایی که برخی دانشمندان به اصطلاح عنوان می‌کنند که به مرحله پختگی می‌رسند. در چنین وضعیتی درختان در مدت بسیار کوتاهی نابود می‌شوند.

در کنار این پدیده شوم باید به گرم شدن گل و لای نواحی اطراف نیز اشاره کرد. در مناطق سردسیر و پوشیده از برف جهان انبوه گل و لای‌های سرد و یخ زده بخشی از محیط زیست طبیعی این مناطق به شمار می‌آیند، اما با آغاز این آتش‌سوزی‌ها و نظیر آنچه که در کوهستان لاست مانتین کنتاکی روی داده است گل و لای سرد و یخ زده به گل و لای گرم و روان تبدیل می‌شود که بتدریج به حرکت افتاده که این خود آغازگر تغییرات غیرطبیعی در منطقه به شمار می‌آید. انتشار گازهای خطرناک هیدروکربنی از این مناطق نگرانی‌های زیادی برای دانشمندان به همراه دارد و از این رو آنها به راحتی از کنار این موضوع عبور نمی‌کنند.

اعضای این گروه تحقیقاتی با استفاده از کپسول‌های کوچکی به نمونه‌برداری از این گازها پرداخته تا با دقت بیشتری آنها را در دانشگاه کالیفرنیا در ایروین مورد تجزیه و تحلیل قرار دهند. بخشی از تلاش‌های این دانشمندان درخصوص نحوه اندازه‌گیری غلظت و جمع‌آوری گازهای یادشده در این منطقه خطرناک در نوع خود جالب توجه است.

آنها با استفاده از تجهیزات دقیقی، این کار را انجام می‌دهند که هر 10 ثانیه یک بار اطلاعات مربوط به این گازها را در حافظه خود ثبت می‌کنند. البته برخی دیگر از تجهیزات نیز فرآیند را هر یک دقیقه یک بار انجام می‌دهند.

دانشمندانی که در سفر اکتشافاتی اخیر به کوهستان مانتین لاست رفته بودند برای 22 روز متوالی این کارها را هر روز انجام می‌دادند. گرچه ماموریت آنها در این منطقه کوهستانی به اتمام رسیده، اما حقیقت این است که کار اصلی آنها تازه شروع شده است.

آنها از هم اکنون به آینده و بررسی‌های موشکافانه‌ای که در محیط‌های آزمایشگاهی روی نمونه‌های به دست آمده انجام می‌دهند دل‌خوش کرده‌اند تا در نهایت به درک بهتری از آتش‌سوزی‌های پنهان و پیدا در نواحی مملو از زغال‌سنگ زمین و تأثیرگذاری آنها بر اکوسیستم‌های طبیعی مناطق اطراف دست پیدا کنند.

در آمریکا و به دلیل وسعت قابل توجه و پراکندگی نواحی جنگلی و معادل زغال سنگ، پدیده شومی که در کوهستان لاست مانتین روی داده است به وفور دیده می‌شود، اما این تنها مشکل آمریکا نیست.

در حقیقت در هر نقطه‌ای از جهان که معادن زغال سنگ وجود دارد چنین آتش‌سوزی‌هایی نیز دیده می‌شود، اما مشکل اینجاست که این آتش‌سوزی‌ها عمدتا دیده نمی‌شوند چون در حقیقت آتش به معنای واقعی و عام وجود ندارد، اما شمار آنها بسیار زیاد است به طوری که آمار مشخصی در این خصوص وجود ندارد. اگر سری به شرق هند بزنیم با یکی از مستعدترین نقاط جهان درخصوص وقوع این نوع آتش‌سوزی‌ها روبه‌رو می‌شویم. در این منطقه از جهان، انبوه قابل توجهی از معادل زغال سنگ زمین دیده می‌شود که به دنبال آن شمار آتش‌سوزی‌های ناشی از سوختن زغال سنگ نیز بسیار قابل توجه است. بررسی‌ها نشان می‌دهند شرق هند به عنوان نخستین نقطه جهان در زمینه آتش‌سوزی‌های ناشی از معادل زغال سنگ زمین به شمار می‌آید.

تنها در سال گذشته بالغ بر 68 مورد آتش‌سوزی ناشی از زغال سنگ در منطقه‌ای به وسعت 450 کیلومتر مربع در شرق هند روی داد و این درحالی بود که نقاط به آتش کشیده شده تا محل زندگی کارگران معدنچی و خانواده آنها فاصله بسیار اندکی داشت، اما زمانی که نام چین در زمینه زغال سنگ مطرح می‌شود باید منتظر آمار و ارقام نجومی بود. برآورد می‌شود که در این کشور پهناور سالانه حدود 200 میلیون تن زغال سنگ به طور ناخواسته سوخته می‌شود که این رقم 10 درصد از کل تولید زغال سنگ چین در سال است.

دانشمندان بر این باورند که چین و هند به عنوان دو قطب بزرگ معادن زغال سنگ در جهان سهم قابل توجهی در آتش‌سوزی‌های ناشی از این ماده معدنی دارند. در این 2 کشور، انبوه قابل توجهی از معادن زغال سنگ به فراموشی سپرده شده وجود دارند که همواره تلی از آتش و خاکستر در زیر آنها وجود داشته و در این رهگذر دود و گاز قابل توجهی تولید و روانه جو زمین می‌شود.

در اندونزی که به عنوان یکی از کشورهای شاخص در صادرات زغال سنگ به شمار می‌آید وضعیت آتش‌سوزی‌های معادن زغال‌سنگ نگران‌کننده است. در برنئو که فاصله چندانی با اندونزی ندارد برآورد شده، سالانه حدود 3هزار مورد از این نوع آتش‌سوزی‌ها در آن روی می‌دهد. البته دانشمندان هشدار می‌دهند که آمار و ارقام واقعی هیچ‌گاه منتشر نمی‌شوند چون در این صورت با آمارهای نجومی روبه‌رو خواهیم شد. وایت هاوس از اداره فدرال معادن رو زمینی آمریکا می‌گوید: آماری که درخصوص آتش‌سوزی‌های ناشی از معادن زغال سنگ در سراسر جهان منتشر می‌شود تنها یک درصد واقعیت موجود است که همواره پنهان از چشم مردم قرار دارد.

اقدامات انسانی اصلی‌ترین عامل در خصوص شکل‌گیری این نوع آتش‌سوزی‌ها به شمار می‌آید. بر اساس گزارش‌هایی که از سوی نهادها مختلف ازجمله سازمان ملل منتشر شده است در کشورهایی نظیر برنئو بسیاری از زمین‌داران و کشاورزان با به آتش کشیدن بوته‌ها و درختان کوچک تلاش می‌کنند تا زمین را برای کشاورزی با ساخت و سازهای مرتبط با این صنعت هموار کنند غافل از این‌که در خلال این آتش‌سوزی‌های به اصطلاح تحت کنترل این امکان وجود دارد که ریشه آتش به رگه‌های زغال‌سنگی برسد که تنها چند 10 سانتیمتر در عمق زمین قرار دارند.

در این وضعیت رگه‌های زغال‌سنگ بتدریج آتش گرفته که این فرآیند عمدتا با انتشار دود و گازهای بسیار سمی همراه است. دانشمندان هشدار می‌دهند آتش‌سوزی‌هایی که از سوی زمین‌داران شکل می‌گیرد می‌تواند موجب آغاز یک احتراق خطرناک نیز شود که طی آن مواد معدنی خاصی نظیر سولفیدها به سرعت اکسید شده و در این فرآیند آنقدر گرم شوند تا زمینه لازم برای شکل‌گیری آتش‌سوزی‌های انبوه فراهم شود. نکته‌ای که بر نگرانی‌های دانشمندان افزوده است این که در بسیاری از کشورهای جهان که مستعد شکل‌گیری چنین آتش‌سوزی‌هایی هستند بودجه‌های بسیار اندکی برای مهار آتش یا جلوگیری از وقوع آن در معادن بزرگ زغال‌سنگ وجود دارد. آنوپما پراکشا از دانشگاه آلاسکا می‌گوید: با توجه به میزان بسیار اندک این بودجه‌ها می‌توان گفت که عملا بودجه‌ای برای این کار تعلق نمی‌گیرد. گذشته از آن بسیاری از آتش‌سوزی‌هایی از این دست در نواحی از جهان شکل می‌گیرد که دور از دسترس بوده یا به دلیل اسکان افرادی که عمدتا از طبقه کارگر و معدنچی هستند توجه زیادی به آنها نمی‌شود. در مواردی که اراضی کشاورزی و حتی پوشیده از درخت به واسطه رسیدن ریشه‌های آتش به رگه‌های زغال سنگی طعمه حریق می‌شوند، مهار کردن آن در سطح زمین کار چندان سختی نیست. در این شرایط نیروهای آتش‌نشان با استفاده از ابزار و تجهیزات متنوعی که در اختیار دارند مانع از سرایت هر چه بیشتر آتش می‌شوند.

در مرحله دوم نوبت به مهار آتش در عمق چند سانتی‌متر زمین می‌رسد که گرچه مرحله‌ای دشوارتر از قبل به شمار می‌آید، اما با حفر زمین می‌توان ریشه‌های آتش را مهار کرد. با این حال زمانی که آتش به رگه‌های زغال سنگی که در عمق زمین وجود دارد می‌رسد مهار آن کار بسیار دشواری می‌شود.

شکاف‌های موجود در عمق زمین موجب رسیدن اکسیژن به آتش می‌شود. در این شرایط نیروهای اطفاء حریق چاره‌ای ندارند جز با استفاده از دستگاه‌های مخصوص مخلوط گل و لای روان را به درون این شکاف‌ها پمپاژ کنند تا راه رسیدن اکسیژن به رگه‌های زغال‌سنگ آتش گرفته مسدود شود. البته با توجه به گستردگی آتش‌سوزی‌هایی که به این شکل در گوشه و کنار جهان آغاز می‌شود ایده‌های خلاقانه‌ای نیز برای مهار آن ارائه شده است که یکی از آنها تولید نوعی کف مملو از ذرات میکروبی است. این کف که با استفاده از نیتروژن تولید می‌شود روی نواحی به آتش کشیده شده ریخته می‌شود.

در ادامه و با خاموش شدن اولیه آتش نوبت به ذرات میکروبی می‌رسد که با آغاز فعالیت خود مهار آتش را به طرز قابل توجهی افزایش دهند، اما اکنون این پرسش مطرح می‌شود که آغاز فعالیت ذرات میکروبی چه ارتباطی با خاموش شدن ریشه‌های آتش دارد؟

پاسخ کاملا روشن است: آغاز فعالیت ذرات میکروبی به معنای لزوم استفاده از اکسیژن موجود در محیط اطراف است در نتیجه عملا اکسیژنی برای تداوم آتش‌سوزی در اعماق زمین و در میان لایه‌های زغال سنگ باقی نمی‌ماند و به این ترتیب اراضی سطحی و به خصوص جنگلی تا حد زیادی از این نوع آتش‌سوزی‌ها در امان می‌مانند. با این حال معمولا در همین مناطق است که انبوهی از مناطق جنگلی زمین پراکنده شده است و در حالی که توجه خاصی به این نوع آتش‌سوزی‌ها نمی‌شود، اراضی جنگلی زمین نیز به تدریج در آتش نابود می‌شوند.نگاهی به آمار و ارقام موجود در زمینه آتش‌سوزی‌های جنگلی در سراسر جهان نشان می‌دهد سال‌های اخیر، دوره تقریبا سیاهی برای اراضی جنگلی زمین بوده است که در این میان اروپا یکی از اصلی‌ترین قربانیان بوده است.

کمیسیون اروپا هشدار داده که قاره سبز از آغاز تابستان سال جاری میلادی بالغ بر 200 هزار هکتار از جنگل‌ها و بوته‌زارهای خود را از دست داده است.

حال آن که اندره کامیا از مرکز مشترک تحقیقات سازمان ملل با ارائه نهمین گزارش سامانه اروپایی اطلاع‌رسانی درباره آتش‌سوزی جنگل‌ها می‌گوید اگر بخواهم تصویری از این رویداد تلخ به شما بدهم باید بگویم یک هکتار معادل یک ورزشگاه فوتبال است.

این هشدار جدی نشان می‌دهد اگر دولت‌های اروپایی کاری برای پیشگیری از این وضع انجام ندهند آتش‌سوزی‌‌های شدید به سبب پدیده گرم‌شدن هوا افزایش خواهد یافت.

محمدرضا مصلحی

منابع: Discovery

scientific american