وقتی نت‌ها سوگوار می‌شوند

ناآشنایی با الحان آوازی اصیل

حاتم عسگری، ردیف‌دان و کارشناس موسیقی در این‌باره می‌گوید: ما ملت مذهبی هستیم و از قدیم زیباترین آهنگ‌ها را برای مداحی در نظر گرفته‌ایم، اما 4 یا 5 دهه است که به سمت آهنگ‌های سست و بی‌پایه گرایش پیدا کرده و آن وسواس و دقت گذشته را به خرج نمی‌دهیم.

او ادامه می‌دهد: بسیاری از نوحه‌خوانان امروز از ردیف‌های آوازی ایران چیز زیادی نمی‌دانند. من بارها خواسته‌ام تا مسوولان شرایط آشنایی مداحان با موسیقی اصیل ایرانی را فراهم سازند که متاسفانه هیچ‌کس تاکنون به این پیشنهاد گوش نداده است.

جهانگیر نصراشرفی، پژوهشگر موسیقی نیز در این‌باره می‌گوید: در 4 دهه گذشته تغییرات و تحولات گسترده‌ای در روند اجتماعی ـ اقتصادی ایران صورت گرفته و بسیاری از موضوعات و مفاهیمی که ما با عنوان سنت می‌شناختیم، دچار تغییر شده‌ اند. بر همین اساس مجموعه رفتارهای جامعه و خیلی از ساختارهای فرهنگی که دارای قدمت بودند و ما از آنها به عنوان رفتارهای با اصالت یاد می‌کنیم هم دستخوش تغییر شدند.

وی ادامه می‌دهد: در حال حاضر شکل و محتوای موسیقی مذهبی ما در حال عوض‌ شدن است که علاوه بر صدمات هنری، باعث زیان‌های عقیدتی هم می‌شود که هرچه زودتر باید فکری برای آن کرد.

یکی از مواردی که در این سال‌ها باعث روند نزولی موسیقی مذهبی ما شده، آگاهی نداشتن مداحان و راویان موسیقی مذهبی از موسیقی اصیل ایرانی است به طوری که حاتم عسگری در این‌باره می‌گوید: برای هر کاری باید استاد دید و با اطلاعات کامل آن را انجام داد، اما متاسفانه در حال حاضر این دو اصل رعایت نمی‌شود؛ همین باعث کمرنگ شدن پیوند بین الحان آوازی موسیقی و مداحی شده است. وی معتقد است: این روزها هر کسی از راه می‌رسد و صدایی دارد، خودش شعری را انتخاب و شروع به اجرای موسیقی مذهبی می‌کند.

هوشنگ جاوید، دیگر پژوهشگر موسیقی نیز در این‌باره می‌گوید: آواز ایران بستری بود برای این‌که مفاهیم شعری را بهتر به مردم و ذهن مخاطب منتقل کنند و زبان رسمی را بهتر گسترش دهند، اما هم‌اکنون این اتفاق نمی‌افتد و مداحان ما این هنر را بلد نیستند.

این پژوهشگر با اشاره به آموزش مداحان براساس موسیقی ردیف دستگاهی می‌گوید: مداحان در گذشته آیین خاصی داشتند به طوری که قبل از این‌که محرم فرارسد به یکی دو تا تکیه که دایر بود می‌رفتند و شروع به آیین ریزه‌خوانی می‌کردند که در حقیقت نوعی تمرین برای آنان بود. متاسفانه از حدود 90 سال پیش این تمرین و یادگیری برای این کار از بین رفته است.

جهانگیر نصراشرفی نیز با اشاره به تفاوت مداحان امروز با دیروز می‌گوید: مداحان و اساسا ذاکرین، مجریان و راویان موسیقی مذهبی در گذشته به موسیقی ردیف یا به موسیقی قومی زادبوم خودشان آشنا بودند و آن را کاملا می‌شناختند. او ادامه می‌دهد: در گذشته خیلی از راویان موسیقی مذهبی، خودشان ردیف‌دان‌های بزرگی بودند و از کودکی در گروه‌های تعزیه حضور داشتند و از این طریق ردیف را یاد می‌گرفتند. این پژوهشگر معتقد است: خیلی از مداحان به شیوه‌های کلاسیکی که در ایران متداول بوده ردیف را فرامی‌گرفتند و الحان و نغماتی را که در موسیقی مذهبی ارائه می‌دادند از ردیف‌های اصیل می‌گرفتند.

نصراشرفی تاکید می‌کند: بر این اساس باید گفت که راویان موسیقی مذهبی اعم از مداح‌ها، سحرخوان‌ها، مناجات‌خوان‌ها، چاوش‌خوان‌ها، تعزیه‌خوان‌ها و ذاکرین و.... همه موسیقی ردیف را می‌دانستند و این چیزی است که امروز تقریبا استثناء است و کمتر مداح، ذاکر و راوی موسیقی مذهبی به ردیف تسط دارد.

موسیقی هنری است که درونیات یک هنرمند را بیان می‌کند و موسیقی مذهبی علاوه بر این باید یک واقعه دینی و تاریخی را نیز روایت کند. از این‌رو باید با وسواس بیشتری در این حوزه دست به ساز و آواز برد تا این مفاهیم عظیم را به بهترین صورت به مخاطب منتقل کرد.

هوشنگ جاوید که اعتقاد دارد در این سال‌ها ترانه‌های سبک جایگزین مرثیه‌های سترگ ایرانی شده‌اند، تاکید می‌کند: نوحه بیان مصیبت و مصائب خاص سیره اهل بیت است و این وظیفه را نمی‌شود با هر چیزی همراه و به هر صورت عرضه کرد. مداحان و نوحه‌گران که به عقیده من ستایشگران هستند باید از شیوه‌های خودی، درست و کهن پیروی کنند، نه این‌که سعی در تقلید نمایند.

این پژوهشگر موسیقی درخصوص ارتباط موسیقی سنتی و مذهبی می‌گوید: موسیقی برای تبلیغ در خدمت مذهب قرار گرفته و برای همین باید در حفظ و نگهداری سنت‌ها و آیین‌های کهن آن فعالیت بیشتری به خرج داد. به عقیده من در گذشته بستر موسیقی برای تبلیغ مذاهب خوب به کار برده می‌شده که هم‌اکنون این کار را نمی‌کنند.

نصراشرفی نیز در این‌باره اعتقاد دارد: موسیقی سنتی و موسیقی مذهبی، 2 موضوع جداگانه نیستند. در حقیقت موسیقی مذهبی به این معنی موسیقی مذهبی است که از مضامین خاص مذهبی برخوردار است یا در مناسبت‌های ویژه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد در غیر این صورت موسیقی مذهبی چیزی غیر از موسیقی ردیفی یا سنتی ما نیست.

وی در این خصوص توضیح می‌دهد: موسیقی مذهبی یا دینی ما جدا از موسیقی سنتی، ردیفی، قومی و نواحی نیست و بر این اساس وقتی تمامی ساختارهای موسیقی قومی و ملی ما دستخوش تغییر شد، موسیقی مذهبی هم دگرگونی یافت.

وی با اشاره به استفاده موسیقی مذهبی از ردیف موسیقی سنتی ادامه می‌دهد: این دو موسیقی از نظر ساختار و فرم یکی هستند و تنها چیزی که موجب لقب دادن صفت مذهبی به برخی الحان می‌شود این است که با مضامین مذهبی همراه یا به دلیل کاربرد مستمر در مناسبت‌های خاص دینی به موسیقی مذهبی مشهور می‌شوند. این پژوهشگر بیان می‌دارد: در تعزیه از گوشه‌هایی که ماخوذ از موسیقی ردیف بود، استفاده می‌شد. همچنین انواع سحری‌ها، مناجات‌خوانی‌ها، استغاثه‌ها و ندبه‌ها همه مواردی بوده که از موسیقی سنتی و قومی ما ماخوذ بوده اند.

نصراشرفی در پایان تاکید می‌کند: کشور ایران گسترده‌ترین نوع موسیقی مذهبی را در خاورمیانه دارد و از هیچ نظر قابل مقایسه با سایر کشورها نیست.