شب یلدا ؛ آئین‌ها و باورها

به گزارش خبرگزاری میراث فرهنگی، داستان معروف ننه سرما و گم شدن پسرانش (داداش کوچیکه و داداش بزرگه) و ریختن آخرین مرواریدهای گردنش یا همان برف‌های ننه سرما را تا یک نسل گذشته همه شنیده‌اند و الان برای دانستن آن باید به ادبیات و فولکورهای قدیمی مراجعه کرد.
 
البته در حال حاضر با اینکه مردم مثل گذشته دور هم جمع نمی‌شوند ولی همچنان به تدارک «شپ چله» که همان تدارک بساط خوراکی های یلدا است می‌پردازند و آئین‌هایی مثل خوردن هندوانه و آجیل گرم و شور و بردن خنچه برای عروس در بین تمامی اقوام امری مرسوم است.
 
«راحله اسدی‌نیا»، مدرس دانشگاه درخصوص اجرای آئین‌ها در شهرهای مختلف می گوید: «آئین‌های مختلفی در شهرها برگزار می‌شود. یکی از مهمترین مراسم یلدا بردن خنچه برای عروس است که در تمامی شهرها اجرا می‌شود.
 
در اصفهان از این رسم به عنوان بردن تحفه روی طبق‌های چوبی یا سینی‌های مسی یاد می‌کنند، به‌طوری که سوای آجیل و هندوانه، غذاهای سنتی را شامل می‌شود.
 
وی می گوید: «هنوز هم طبق‌کشی شب یلدا در کرمان و آذربایجان با ساز و هلهله مرسوم است. به طوری که در آذربایجان خنچه‌بری با شال‌های سرخ و ساز و آواز و دهل همراه است.
 
اسدی‌نیا با اشاره به اینکه در این شب روایت‌های متفاوتی در شهرها وجود دارد ، ادامه می‌دهد: «در کرمان مردم شب تا صبح بیدار می‌مانند داستان قارون ثروتمند را تعریف می‌کنند که در لباس هیزم شکن تکه‌های چوبی که تبدیل به طلا می‌شود را به خانه‌های مردم فقیر می‌برد. به این ترتیب تا صبح نمی‌خوابند تا خیر و برکت و ثروت راهی خانه‌شان شود.»
 
همچنین در اصفهان چله بزرگ را (چله زری) که برگرفته از داستان ننه سرما است و چله کوچک را (عمو چله) می‌خوانند که منتهی می‌شود به عمو نوروز. در این شهر رسم براین است که تمام لباس و رختخواب‌ها را در هوای آزاد روبروی نور خورشید قرار می‌دهند. در واقع این مراسم نوعی خوشامدگویی به چله‌هایی در راه است.
 
در استان مرکزی شب چله در 3 شب متوالی چله بزرگه، چله وسطی، چله کوچیکه برگزار می‌شود.
 
آذری‌ها در شب چله آئین‌های خاصی را اجرا می‌کنند به طوری که هندوانه شب یلدا حتما باید توسط ریش سفید برش داده شود و گفته شود «قادا بلا می‌زی بو گجه کسدوخ» بابریدن سر هندوانه گویی بلایایی را که قرار است بیاید را امروز بریدیم و از خود دور کردیم. همچنین به اعتقاد آنها پوست تنقلات و میوه نباید دور ریخته شود چرا که باعث می‌شود برکت از آنها دور شود. آذری‌ها معتقدند در این شب هیچکس از اعضای خانواده نباید در سفر باشد تا پیوستگی خانواده تا آخر سال حفظ شود.

شب دراز است و قلندر بیدار...

اسدی‌نیا با تاکید براینکه در گذشته استفاده از ضرب المثل‌ها و خواندن مثنوی و شاهنامه بسیار رایج بوده می‌گوید: «با توجه به اینکه فال حافظ به عنوان یکی از رسم‌های یلدا در بین خانواده‌ها مرسوم است ولی از قدمت آن بیش از 3 سده بیشتر نمی‌گذرد.
 
در قدیم الایام مثنوی خوانی، شاهنامه خوانی و قصه گویی بسیار رایج بوده است. و استفاده از ضرب المثل برای یادگیری جوان‌ها بسیار کاربرد داشته است. درخطه غرب به خصوص سنندج خواندن داستان‌هایی چون مرجانه جادو/ اژدهای هفت سر/ دیو قلعه سنگ باران/ داستان خسرو و شیرین/ حسین کرد شبستری بسیار رواج دارد.

بازی های شب چله؛ مهره ریزی و گل یا پوچ...

طبق گفته اسدی‌نیا شب چله دارای بازی‌های خاص در هر شهری است؛ به طوری که در سیستان و بلوچستان بازی گل یا پوچ بسیار رواج دارد و در همدان بازی به نام مهره‌ریزی یکی از تفریحات خاص شب چله است. دراین‌ بازی همه دور هم جمع می‌شوند و یک کوزه به نام «بستوله» یا «قوزوله» می‌گذارند وسط کرسی؛ و هرکس شئی که متعلق به خودش است در آن می‌اندازد به این ترتیب دختر بچه‌ای که برسرش تور قرمزی است یکی از آن اشیاء را بر می‌دارد و آن شی برای هرکس که باشد کنار بزرگ فامیل می‌نشیند و ریش سفید به نیت آن شخص شروع می کند به فال حافظ گرفتن به این ترتیب در کنار این بازی سرنوشت سال آینده آنها مشخص می شود.
 
در مراسم کف زدن خراسانی‌ها بازی و سرگرمی پرتاب گلوله‌‌های کفی یک نوع خوراکی به سمت همدیگر مرسوم است.
 
اسدی‌نیا درباره فلسفه خوراکی‌های شب یلدا می‌گوید: «درشب یلدا یکسری آئین‌های خاص در تمامی شهرها مشترک است و جنبه‌های نمادین که نشان‌دهنده برکت و تندرستی و فراوانی و شادکامی است در سفره‌های این شب وجود داشته است.
 
هندوانه، آجیل گرم (تنقلات شیرین،برگه قیسی،توت خشک، باسلق) که در گذشته برروی سفره یا مجمع های مسی برروی کرسی چیده می شد.
 
به اعتقاد راحله اسدی‌نیا خوراکی‌های شب چله به دلیل سرمای پیش رو و قوتی که داشته‌اند انتخاب می‌شدند به طوری‌که درجنوب کشور از خرما استفاده می‌شود و در کرمان و کرمانشاه حتما از مرکبات به خصوص لیمو شیرین در این شب بسیار استفاده می شود. در تبریز «قابورقا» گندم برشته با شادونه جزو خوراکی‌های این مردم است.

مراسم برف شیره در شمال غرب و کف زدن در خراسان

مراسم برف شیره سنت خاصی بوده که برای اجرای آن یکسال مردم صبر می‌کردند تا برف را با شیره بخورند. برف شیره گفته می‌شود سومین برف سال بوده است؛ به طوری که از اولین برف به عنوان برف کلاغ که آلودگی‌های هوا را با خود به همراه دارد. دومین برف، برف گنجشک که ته مانده ی آلودگی‌های قبلی است؛ و برف سوم که همان برف آدم است که برف سفید و پاکی است که در شب یلدا شروع به باریدن می‌کرده‌است.
 
 مردمان خطه غرب و شمال غرب که شاهد برف بیشتر بودند کاسه‌های گود و بزرگی ر ا روی بام‌ها قرار می‌دادند و زمانی که از برف پر می‌شد شیره انگور روی آن می‌ریختند و در شب یلدا می‌خوردند.
 
همچنین در خراسال و شمال سیستان و بلوچستان مراسم کف زدن اجرا می‌شد. به طوری که در فضایی سرد ریشه گیاهی به نام چوبک که در زبان محلی به آن بیخ گفته می‌شود در آب خیس و چندبار می جوشانند و در ظرف های «تاقار» ریخته می‌شود و آنقدر با چوب‌های نازک انار هم‌زده می‌شود تا به صورت کف در می‌آید. وقتی سرد شد آن را با شیره انگور مثل بستی می‌خوردند.

غذاهای مخصوص استان‌ها در شب چله

هرشهری بنا به رسومات خاص‌شان شامی را تهیه می‌کنند که صرفا مختص شب چله است. در سنندج شام شب چله دلمه برگ مو یا دلمه کلم است که با چاشنی مخصوص به نام دوشاب تهیه می‌شود. که حتما بعد از خوردن این غذا باید از «کالک تورش» که یک نوع خوراکی سنتی است نیز استفاده می‌شود. همچنین در شیراز از هویج پلو و در خطه شمال ماهی پلو طبخ می‌شود. از دیگر غذاهایی که با ماهی درست می‌شود می‌توان به قلیه ماهی اشاره کرد که در آبادان، هرمزگان و بوشهر طبخ می‌شود.

(خبری هه یا نیه) خبری هست یا نه؟

یکی از مراسم پرشور و جالبی که در شب چله مرسوم و محسوس است مراسم بخت‌گشایی است. این مراسم بدون استثناء در تمامی شهرها وجود دارد. دختران دم‌بخت کرمانشاهی با این نیت که خبری هه یا نیه تفال به حافظ می‌زنند. درتهران قدیم دختران را از میان کمان پنبه زنی رد می‌کردند با این اعتقاد که بخت دختر همانند زه کمان به زودی گشوده خواهد شد.
 
مهررخشا نکوترین چهر است/ شب یلدا تولد مهر است/ چونکه از روز اول دیماه/ روز گردد بلند و شب کوتاه/ لفظ یلدا اگرچه سریانی است/ شب مهرآفرین ایرانی است.