آیین‌های‌ عاشورایی

مراسم سوگواری عاشورا در ایران خیلی قدمت دارد. بعد از گذشت قرن‌ها این مراسم توانسته خودش را حفظ و بازسازی کند. برخلاف خیلی آیین‌های دیگر که محصول شرایط اجتماعی، اقتصادی و... است و ریشه در باورهایی ساختگی و نه اصیل دارد، آیین سوگواری عاشورا به‌خاطر ریشه‌های عمیق فکری و معنایی خود توانسته با قوت بماند.

این آیین، ویژگی‌ها و کارکردهایی عمومی دارد، اما در عین حال توانسته ویژگی‌های منحصربه‌فرد خود را هم ایجاد کند. به نظر می رسد مراسم عاشورا در حال حاضر بیشتر سعی در حفظ پیوند با یک تفکر و ارزش مذهبی ـ تاریخی دارد. این آیین می‌خواهد پیوند خود را با گوشه‌ای از تاریخ هویت‌ساز خود محکم کند و در عین حال مثل بسیاری مراسم دیگر می‌کوشد وجوه حماسی و اسطوره‌ای خود را هم حفظ کند.

قهرمانان عاشورا ویژگی‌های اسطوره‌ای خود را از مفاهیم متعالی وام می‌گیرند، اگرچه طی سالیان سعی شده به وجوه سلحشوری و توانایی‌های فرازمینی قهرمانان عاشورا افزوده شود، اما یک ویژگی منحصر به‌فرد این مراسم این است که امروز بیشتر سعی در واقعی کردن خود دارد. به قولی سعی می‌کند به یک روایت ناب، اصیل و متناسب با زمانه برسد.

یک ویژگی مهم دیگر این سوگ همرنگی و همگون شدن کسانی است که در این مراسم شرکت می‌کنند؛ همسو با یکی از ارزش‌های بنیادی و فکری آن که برابری جویی است، بخوبی می‌توان نمودهایی از این برابری و مساوات را در این مراسم دید. چنان که سوگواران و سینه‌زنان بدون توجه به منزلت اجتماعی و طبقاتی، مکنت مالی و شغل و جایگاه در کنار هم می نشینند، سینه می‌زنند و از یک غذا می‌خورند. حتی رنگ سیاه لباس‌ها حکایت از نوعی یکرنگی دارد. برخلاف خیلی آیین‌ها و کارناوال‌ها افراد سعی در خودنمایی و جلوه‌نمایی ندارند.

گاهی تصاویر جالبی می‌بینیم که حتی چیزی بیشتر از ویژگی‌های این مراسم را به ما می‌آموزد. سقایی با پای برهنه و مشک بر دوش، عزاداران و سوگواران را سیراب می‌کند. شاید شما این سقا را بشناسید. او آدم محترم و بامنزلتی است. حتی شاید یک عنوان «دکتر» یا «رئیس» داشته باشد. اما در این مراسم همه القاب و عناوین فراموش می‌شود. ساده‌ترین کارها و امور در سوگواری محرم ارزشمند می‌شود. از جفت کردن کفش عزاداران تا جابه‌جایی سینی‌های غذا. از سقایی با پای برهنه تا بیرق داری. حتی «نوکری» ـ که بیرون از مراسم بار منفی دارد ـ در اینجا مایه افتخار و سربلندی است.

پس یک مجموعه نقش‌های تازه در این مراسم شکل می‌گیرد که هر کدام ویژگی‌های خود را دارد، اما همه این نقش‌ها در یک چیز مشترکند؛ برای آنها مرتبه و طبقه‌ای وجود ندارد. یعنی هیچ‌کدام از صاحبان این نقش‌ها خود را بالاتر از دیگری نمی‌داند. نقش «میاندار» را معمولا کهنه‌سوارها و پیرغلام‌ها به عهده دارند. آنها جماعت سوگوار را نظم می‌بخشند و هدایت می‌کنند. «واعظ» وجوه اخلاقی و معنوی و فکری سوگ را تشریح می‌کند. نقش او آگاهی‌دهنده است و شاید بشود گفت او متولی بخش تئوریک مراسم سوگواری محرم است. «مداح» نقشی است که ابعاد هنرمندانه می‌یابد. او از آوا و موسیقی بهره می‌برد و نقل می‌کند. تصویرگری می‌کند و جایگزین خلف راویان پیش از خود یعنی پرده‌خوان‌ها و مرشد‌ها می‌شود. اما نقش اصلی را سوگواران دارند. آنها با حضور خود به شکلی نشانه‌وار و نمادین با قهرمان اصلی عاشورا بیعت می‌کنند. تمام نقش‌های دیگر را وجود سوگواران معنا می‌دهد. میاندار در میان جمعیت هویت و نقش خود را معنا می کند و مداح برای جماعت سوگوار نغمه‌سرایی می‌کند.

ویژگی دیگر این‌که این مراسم تنها منحصر به پیروان یک مکتب یا مذهب نمی‌شود. چنان که به دلیل پشتوانه‌های اصیل فکری و وجوه انسانی آن شاهدیم که مثلا اقلیت‌های دیگر هم جذب این سوگواری می‌شوند. قهرمانان عاشورا ویژگی‌های انسانی قوی دارند در نتیجه صاحبان ادیان دیگر نیز در همذات‌پنداری شیعیان شریک می‌شوند و برای طلب آرامش و معنویت در این مراسم حضور می‌یابند و همپای پیروان قهرمان عاشورا عزاداری می‌کنند. تاریخ این مراسم علاوه بر جنگیدن علیه ظلم معانی عمیقی هم از صلح و دوستی و انسانیت دارد که می‌توان آن را هم از ویژگی‌های ماندگار این آیین دانست.