سیاست تحمل و مدارا در روابط ایران و اعراب

در بیانیه این نشست با اشاره به روابط کشورهای عضو با ایران آمده است: ما خواهان گسترش روابط خوب همسایگی و احترام متقابل با ایران هستیم و باید مسائل فی‌مابین از طریق گفت‌و‌گو حل شود.

سران شورای همکاری خلیج‌فارس همچنین بر حل موضوع هسته‌ای ایران از طریق دیپلماتیک تاکید کرده و مخالفت خود را با هرگونه شیطنت در این مورد اعلام کردند.

همچنین کشورهای عضو شورا بر عاری شدن منطقه از سلاح کشتار جمعی تاکید کرده و استفاده از انرژی هسته‌ای صلح‌آمیز را حق تمامی کشورهای جهان دانستند.

شورای همکاری خلیج‌فارس در بیانیه خود ضمن درخواست از آژانس بین‌المللی انرژی اتمی برای نظارت بر برنامه هسته‌ای اسرائیل، بر ضرورت پیوستن این رژیم به معاهده منع گسترش سلاح‌های کشتار جمعی تاکید کرد.

رهبران 6 کشور عربی عضو شورای همکاری خلیج‌فارس این‌بار در حالی گرد هم آمده بودند تا در مورد مسائل جاری منطقه به بحث بنشینند که انتشار اسناد ویکی‌لیکس در مورد سخنان گروهی از رهبران اعراب علیه ایران حساسیت‌هایی در رسانه‌ها و بعضی از محافل بر انگیخته بود.

انتشار اسنادی که صرف نظر از واقعی بودن و غیرواقعی بودن آنها منافع این کشورها را تامین نمی‌کند و سران این کشورها خوب می‌دانند که خلیج‌فارس باید خلیج دوست‌های منطقه‌‌ای باشد. تهران هم بخوبی واقف است که این کشور‌ها در بعضی از مواقع ملاحظاتی را برای حفظ رابطه با واشنگتن در نظر می‌گیرند. با وجود چالش‌های جدی میان اعضای این شورا با ایران اما طرفین ضرورت تاکید بر اشتراکات را فراموش نمی‌کنند و راه‌حل مشکلات را مذاکره و گفت‌وگوی سازنده می‌دانند.

بنا بر اسناد ویکی‌لیکس، پادشاه بحرین در سال 2009 به ژنرال دیوید پترائوس گفته‌بود که آمریکا باید برنامه هسته‌ای ایران را «از هر راهی که لازم است» متوقف کند.

در یادداشت‌هایی که ویکی‌لیکس منتشر کرده، آمده پادشاه عربستان به آمریکا می‌گوید: «سر مار را قطع کنید.»

«درخواست رئیس وقت سنای اردن برای بمباران ایران و درخواست امارات برای اقدام عاجل علیه ایران» از دیگر مواردی است که در اسناد دیپلماتیک ایالات متحده در سایت ویکی‌لیکس به‌چشم می‌خورد.

محمود احمدی‌نژاد، رئیس جمهور ایران دوشنبه گذشته در نخستین واکنش مقام‌های ایرانی به اسناد تازه فاش شده در ویکی‌لیکس گفت مطالب مطرح شده در این اسناد به روابط ایران با کشورهای منطقه لطمه‌ای نخواهد زد و افزود که «کشورهای منطقه همه با هم دوست و برادریم و این شیطنت‌ها تاثیری در روابط ملت‌ها نخواهد داشت.»

سایت ویکی لیکس سعی داشت در زمانی که انتشار اسناد می‌توانست روابط ایران با کشورهای عربی را تخریب کند بدرستی انجام وظیفه کند. اسنادی که محتوای آنها به وضوح مدیریت شده است از عصبانیت شدید آمریکایی‌ها از روابط رو به بهبود و پروژه‌های مشترک منطقه‌ای ایران و برخی کشورهای عربی خصوصا عربستان و قطر حکایت می‌کند. همچنین پیداست که آمریکا مایل است به هر نحو ممکن ایران را از موضع برادری و اخوت اسلامی خارج کرده و آن را وارد جنگی تبلیغاتی و روانی با اعراب کند.

در این رابطه دبیرکل اتحادیه عرب با اشاره به محتوای برخی اسناد ویکی‌لیکس تاکید دارد که این انتشار این اسناد نمی‌تواند روابط اعراب با ایران را تحت تاثیر خود قرار بدهد. عمرو موسی که در کنفرانس کشورهای کمک‌کننده به شرق سودان در کویت حضور یافته بود، محتوای برخی اسناد ویکی‌لیکس را رد کرد و با اشاره به برخی اسناد درباره کشورهای عربی و ایران و ادعاهایی درباره این‌که کشورهای عربی خواستار حمله به ایران شده‌اند، تاکید کرد این ادعاها بر مناسبات ایران و اعراب تاثیری ندارد.

عمرو موسی گفت: فکر نمی‌کنم این ادعاها بر مناسبات میان اعراب و جمهوری اسلامی ایران تاثیری بگذارد... ما به این جور ادعاها نیازی نداریم.

این مقام اتحادیه عرب در ادامه اعلام کرد این اتحادیه اسناد مذکور را از پایگاه‌های اینترنتی در اختیار گرفته و بزودی آنان را مطالعه و بررسی خواهد کرد.

امیر کویت نیز اسناد منتشر شده از سوی ویکی لیکس را اقدامی ‌شیطنت‌آمیز از سوی بدخواهان و در راستای تخریب روابط کشورهای منطقه برشمرد و گفت: این شیطنت‌ها در روابط ایران و کشورهای حوزه خلیج‌فارس بی‌تاثیر است.

وی با تمجید از مواضع مسوولان جمهوری اسلامی‌ ایران، درباره روابط مستحکم ایران و کشورهای عربی اسناد منتشر شده از سوی ویکی‌ لیکس را اقدامی ‌شیطنت‌آمیز از سوی فتنه‌گران و بدخواهان و در جهت تخریب روابط کشورهای مسلمان در منطقه برشمرد و تأکید کرد: روابط برادرانه ایران و کشورهای حوزه‌ خلیج‌فارس در حدی از سابقه و اهمیت قرار دارد که این‌گونه شیطنت‌ها نمی‌تواند تاثیر منفی در آن داشته باشد.

روابط ایران و کشور‌های عربی را نمی‌توان دو طرفه و مستقل تحلیل کرد، زیرا اغلب کشورهای عربی بخصوص اعضای شورای خلیج‌فارس از عوامل مختلفی تاثیر می‌پذیرند. در تجزیه و تحلیل روابط ایران و کشورهای عربی باید با ترسیم یک مثلث، مختصات آن را بررسی نمود که اضلاع آن متشکل از جمهوری اسلامی‌ ایران، اغلب کشورهای عربی و ایالات متحده آمریکاست.

وجود اشتراکات منطقه‌ای قطب جذب و قطب دفع آن چالش‌هایی است که معمولا ایالات متحده آنها را به صورت ملاحظات ویژه تعریف و متاسفانه دیکته می‌کند.

مساله مهمی ‌که دولت‌های عربی باید به آن توجه کنند رشد و گسترش فرهنگ ضد آمریکایی در منطقه است. آمریکا برای دولت مردان عربی (بخصوص شورای خلیج‌فارس) اگرچه تکیه‌گاه محسوب می‌شود اما برای افکار عمومی‌عرب، آمریکا فقط یک تنفر است. دولت‌های عربی باید واقف باشند که ایران به دلیل مواضع ضد غربی‌اش در افکار عمومی‌ عرب جایگاه خاصی برای خود ایجاد کرده و جالب است که افکار عمومی‌ منطقه روز به روز بیشتر ایران را به خاطر سیاست‌هایش می‌ستایند.

این یک واقعیت است که دولت‌های عربی برای تثبیت قدرت و بسط حکومت خود ضرورت تحول در نگاه به تهران را باید به عنوان یک آلترناتیو مهم بررسی و در ایجاد پیوندهای استراتژیک‌تر با تهران بیشتر تلاش کنند. تهران برای کشورهای عربی هیچ‌گاه تهدید نبوده و نیست بلکه فرصتی برای تثبیت و پیشرفت است. نباید فراموش کرد امروز در منطقه، هر کشوری که به ایران نزدیک‌تر است حکومت آن کشور نزد افکار عمومی‌اش مشروع‌تر است.

علاوه بر این که در آغاز سده بیست و یکم، دگرگونی‌های مهمی‌ در خاورمیانه پدید آمد که زمینه افزایش قدرت منطقه‌ای ایران را فراهم آورده است. جمهوری اسلامی‌ ایران این دگرگونی‌ها را فرصتی برای منطقه می‌داند که دخالت‌های آمریکا و غرب را کنترل کند، اما متاسفانه برخی از کشورهای عربی دگرگونی‌های دهه اخیر را مایه نگرانی شدید خود می‌دانند.

با این وجود در بررسی وضعیت دیپلماسی نظام کشورهای عربی، ایران را می‌توان به عنوان مهم‌ترین طرف در میدان سیاست خارجی آنها تعریف کرد.

منطقه خلیج‌فارس همواره به عنوان یکی از مناطق مهم امنیتی، راهبردی و اقتصادی در نظام بین‌الملل از جایگاه ویژه‌ای برخوردار بوده است. با توجه به بافت دولت‌های منطقه او از خلیج‌فارس و وضعیت سرزمینی و جغرافیای سیاسی آن امنیت منطقه‌ای مبتنی بر همکاری بین دولت‌های منطقه، بهترین شیوه برای تامین امنیت خلیج‌فارس است. مساله‌ای که باید مورد توجه ویژه حاکمان عرب قرار بگیرد. البته این مهم نیز حاصل نمی‌شود، مگر با به کارگیری شیوه‌های گوناگون اعتمادسازی و تنش‌زدایی بین دولت‌های منطقه برای رفع سوءتفاهمات که وظیفه سران کشورهای منطقه است.

با در نظر گرفتن شرایط جغرافیایی، اقتصادی، فرهنگی و استراتژیک مشترک کشورهای منطقه خلیج‌فارس، باید باور کنیم که دو هدف اساسی یعنی امنیت و تامین منافع ملی کشورها در سایه وحدت منطقه‌ای به دست می‌آید و نگاه به قدرت‌های فرا منطقه‌ای معضلات و موانع را زیادتر می‌کند.

اسلام می‌تواند به عنوان ایدئولوژی حاکم بر ملت‌های منطقه، موجبات اتحاد را فراهم سازد. این مهم مستلزم پرهیز از تعصبات خشک و دوری از رقابت ایدئولوژیک و جنگ سرد اسلامی‌ است. ایجاد روابط برادرانه بین کشورهای مسلمان منطقه و عدم گرایش به پان‌های مختلف و رفع تمایزات بین عرب و فارس و اقدام به احساسات زدایی از جمله موارد سیاست خارجی کشورهای منطقه است.

تاکید بر این موضوع که تامین منافع ملی همه در گرو مسالمت، صلح و همزیستی دسته جمعی است، ضرورت دارد. زدودن ذهنیت‌های منفی تاریخی و قبول کردن این موضوع که هیچ یک از کشورهای منطقه هرگز قصد سلطه بر کشور‌های دیگر را ندارد می‌تواند پیوند‌ها را قوی و تبلیغات و ترس روانی فرامنطقه‌ای که از طریق ایران‌هراسی ناشی می‌شود را بی‌اثر سازد.

در زمینه اقتصادی، نفت به عنوان بزرگ‌ترین منبع مالی کشورهای منطقه و اصلی‌ترین منبع درآمد دولت‌های منطقه است. سیاست‌های نفتی نباید به عنوان برگی از بازی سیاسی تلقی شود و هماهنگی در قبال کشورهای صنعتی و فروش جهانی آن، به منظور افزایش و کنترل قیمت نفت و حفظ میزان ضرورتی است که در حوزه اقتصاد منطقه‌ای باید مستقل از حوزه‌های دیگر به آن نگاه شود.

همچنین کنترل و کاهش بودجه دفاعی کشورها و مبنا قرار دادن دفاع از حوزه سرزمینی خود در تولید و تهیه تجهیزات نظامی‌ اصلی است که می‌تواند موجب اعتماد دولت‌های منطقه خلیج‌فارس و منطقه نسبت به یکدیگر شود. گسترش همکاری‌های اقتصادی بین کشورهای منطقه باید بیش از پیش در دستور کار دولت‌ها قرار گیرید، زیرا همکاری اقتصادی که معمولا از طریق تشکیل اتحادیه‌های مشترک اقتصادی صورت می‌گیرد عاملی برای اعتمادسازی سیاسی می‌شود.

اتخاذ تدابیر جدید امنیتی و اطلاعاتی توسط تمام کشورهای منطقه با تکیه بر اصل عدم دخالت در امور داخلی یکدیگر و مبارزه واقعی با تروریسم و نداشتن تمایل به چیرگی در چارچوب ساختارهای امنیتی جدید، اهمیت حیاتی پیدا کرده است. از سوی دیگر باید تلاش شود تا وابستگی‌های نظامی ‌کشورهای منطقه به قدرت‌ها کاهش و توانمندی‌های نظامی‌ بومی ‌ارتقا یابد.

اختلافات ارضی و مرزی کشورهای منطقه نباید دستاویزی برای انگیزه‌های سیاسی شود و این اختلافات باید هر چه زودتر از راه‌های دیپلماتیکی حل و فصل شود. کشورهای منطقه باید در قالب سیاست تنش‌زدایی و اعتمادسازی، روابط خود را با هم توسعه دهند و مسائل پیش آمده را نیز به نحو مسالمت‌آمیز و از طریق مذاکره مستقیم و بدون دخالت کشور ثالث یا قدرت‌های فرامنطقه‌ای حل کنند.

تلاش برای بسط و گسترش مردم سالاری بومی‌ مطابق با ارزش درونی کشور‌های منطقه بهترین راه برای حاکمیت مردم بر مردم است با این اسلوب راه توسعه پایدارتمام کشور‌های منطقه بازتر خواهد شد و دست نظام سلطه را از منطقه کوتاه می‌کند.