6 میراث ایرانی در راه ثبت جهانی

ماندن یا بیرون رفتن از فهرست آثار تاریخی گرچه محتوای اصلی این نشست را تشکیل می‌داد، اما اصلی‌ترین بحث جلسه در این جمله خلاصه می‌شد: «سازمان میراث فرهنگی تنها دستگاه اجرایی برای خارج کردن آثار تاریخی از فهرست آثار ملی است.»

او صراحت کلام در این زمینه را بالاتر برد تا با قاطعیت بگوید: شهرداری‌ها به موجب صدور رأی و احکامی که از هر مرجع قانونی صادر شود، موظف به تخریب آثار تاریخی نیستند و باید پیش از هرگونه اقدامی، از سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استعلام کنند، نه این‌که سازمان را در برابر عمل انجام شده، قرار دهند.

اشاره غیرمستقیم او در این سخنان به ویران کردن سرای تاریخی دلگشای تهران بود که سازمان میراث فرهنگی خود را در مقابل تخریب این بنا دست و پا بسته دیده بود. در آن زمان حسن محسنی، سخنگوی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری در واکنش به تخریب این بنا گفته بود: مالک حکم قطعی را برای تخریب سرای دلگشا در دست دارد که طبق آن هر کس مانع از تخریب این بنا شود، از طریق مراجع قضایی دستگیر می‌شود. این بنا و دیگر بناهای تاریخی کشور هرچند از طریق سازمان میراث فرهنگی در فهرست میراث ملی به ثبت رسیده بودند، اما به یکباره و با حکم دیوان عدالت اداری و کمیسیون اصل 100 از این فهرست خارج شده و حکم تخریب می‌گیرند. اتفاقی که برای سرای دلگشای تهران افتاد تا به جای این بنای ارزشمند تاریخی برجی چندین طبقه ساخته شود. در آن زمان علویان صدر به جام‌جم گفته بود که نزدیک به 35 بنای تاریخی دیگر نیز در آستانه تخریب قرار گرفته‌اند. صحبت‌های روز گذشته او را شاید بتوان زنگ خطر مجددی در این زمینه دانست که او می‌خواست در جمع رسانه‌ها آن را به صدا در بیاورد.

«سال آینده 6 پرونده از ایران برای ثبت در فهرست جهانی بررسی خواهد شد که از این تعداد 4 پرونده به میراث در خطر فراموشی از جمله دانش سنتی بافت پارچه‌های زربفت و مخمل، دریانوردی و قصه‌پردازی اجرایی متعلق است» این جمله سر آغاز بخش دیگری از نشست خبری روز گذشته علویان صدر بود که به عقیده او اصولا مفهوم ثبت آثار تاریخی به معنای احیای آن است.

او این بحث را در حالی مطرح کرد که اکنون چندین بنای تاریخی کشورمان که در زمره آثار و نفایس ملی نیز به شمار می‌روند در فهرست میراث در معرض خطر قرار گرفته‌اند و نیازمند توجه دوباره هستند.

او جملات خود در مورد ثبت را این گونه ادامه داد که ثبت آثار تاریخی زمینه حفاظت و احیای آنها را فراهم می‌کند و این در حالی است که ثبت و مفاهیم قانونی کلی ثبت بر منافع ملی دلالت دارد و بنابراین سازمان میراث فرهنگی وظیفه حفظ و حراست از منافع ملی را برعهده دارد.

وی با بیان این‌که آثار فرهنگی ـ تاریخی به‌عنوان پایه ریشه‌های هویتی ایران هستند و اگر به پاسداشت نیاز داشته باشند، تمام مردم باید از آنها پشتیبانی کنند، افزود: در راستای ثبت و حفظ آثار ثبت‌شده، فتوایی از رهبر معظم انقلاب کسب کرده‌ایم.

علویان‌صدر با اشاره به مراحل ثبت یک اثر در فهرست آثار ملی و این‌که به‌تازگی متقاضی زیادی برای ثبت آثار وجود داشته است، گفت: امسال سال موفقی برای سازمان میراث فرهنگی در عرصه ثبت بود. در این‌باره، به ثبت بقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی و بازار تبریز در فهرست میراث جهانی و 5 اثر در فهرست میراث معنوی جهانی می‌توان اشاره کرد.

کارشناسان معتقدند که ثبت آثار ملی اکنون روند مثبتی از نظر کمیت به خود گرفته است، اما آن که این آثار پس از ثبت به حال خود رها شده یا بدون مرمت در این فهرست قرار بگیرند موضوعی است که باید بیشتر به آن توجه کرد.

امید غنمی، مدیرکل حقوقی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری نیز در این نشست با اشاره به این‌که روند احکام تخریب آثار تاریخی در یکی دو سال گذشته روبه افزایش بوده است، گفت: درباره احکامی که دیوان عدالت اداری صادر می‌کند، احساس نگرانی می‌کنیم. او ادامه داد این موضوع را به رئیس دیوان اطلاع دادیم که این احکام مستدل نیستند و وجهه قانونی و حقوقی ندارند.

به گفته وی، در این احکام به نظر فقهای شورای نگهبان در سال 1362 که برای موضوع خاصی بوده، استناد شده است؛ در حالی که سال 1375 قانون دیگری را برای مجازات مالکان خصوصی که با آگاهی اثری تاریخی را تخریب می‌کنند، تعیین شد. بنابراین نسبت به احکام دیوان عدالت اداری اعتراض داریم و آن را اعلام کرده‌ایم و اکنون منتظر واکنش مقامات عالی قضایی هستیم.

نوروز به طور مشترک از سوی ایران و چند کشور دیگر به ثبت جهانی در فهرست یونسکو رسید. این موضوع هرچند در زمان خود واکنش‌هایی را نیز از سوی منتقدان در پی داشت. آنها معتقد بودند که ایران می‌توانست به طور انفرادی به ثبت جهانی این میراث ایرانی بپردازد. چندی نگذشت که موضوع ثبت مشترک این میراث به عنوان دلیل برتری این میراث جهانی برای مانایی بیشتر از سوی یونسکو مطرح شد. علویان صدر در این نشست درباره سیاست‌های جدید سازمان میراث فرهنگی در حوزه ثبت گفت: با توجه به این‌که ایران نخستین کشوری بود که ثبت‌های چندملیتی را دنبال کرد، امسال پیگیری چنین پرونده‌هایی تصویب شد. علاوه بر این، در نظر داریم موضوع انجمن‌های مردم‌نهادها (NGO)ها را به‌طور جدی دنبال کنیم، زیرا آنها در بحث ثبت، نقش مهمی دارند. درحالی‌که در کشور ما، (NGO)های تخصصی در سطح جهان وارد عمل نشده‌اند. او این جملات را در حالی به زبان آورد که در ایران سازمان‌های مردم نهاد بسیاری در زمینه میراث فرهنگی و گردشگری مشغول به فعالیت هستند. این امر تا جایی پیش رفت که چندی پیش و بر اساس یک آمار غیر رسمی ایران در زمره 4 کشور اول جهان در زمینه ایجاد سازمان‌های مردم نهاد در زمینه حراست و صیانت از آثار تاریخی معرفی شد. او صحبت‌هایش را این‌گونه به پایان برد که باید این سازمان‌ها مورد بررسی قرار بگیرند تا آنها نیز نقش مهم خود را در زمینه کمک به ثبت آثار تاریخی ایفا کنند.