تعزیه امروز؛ اصیل یا بازاری؟

فرهنگ تعزیه در اقوام و نواحی مختلف دارای نمادها و نشانه‌های مختلفی است ولی به گفته پژوهشگران تعزیه دارای کلیت واحدی است که تمام نمونه‌های مختلف در حوزه‌های متفاوت جغرافیایی از آن کلیت تبعیت می‌کند. این درحالی ست که با ثبت تعزیه در فهرست میراث معنوی یونسکو بسیاری از مناطق با تکثیر نوارها و ویدیوهای تعزیه پایتخت از اصالت و آداب و رسوم اجرای تعزیه دور می‌شوند.

به گزارش خبرگزاری میراث فرهنگی، میرشکرایی پژوهشگر تعزیه را نمایش سنتی تاریخی که در قالب سوگواره خواند و گفت: تعزیه به لحاظ استمرار یک هنر نمایشی در قالب یک سوگواره دینی پیشینه بسیار کهنی دارد. و به معنای عنصر فرهنگی سنتی نه تنها جدید نیست بلکه بسیار کهن است. البته در ایران این پدیده هنری، فرهنگی، اعتقادی و دینی بروز آن و استمرار آن همیشه یکسان نبوده است و در دوره‌های مختلف دچار بحران و در دوره یی به تناسب شرایط تجلی پیدا کرده است.

وی با تاکید بر اصالت تعزیه در تمام نواحی ایران به ویژگی‌های متفاوت آن اشاره کرد و گفت: تعزیه درواقع کلیتی است که تمام نمونه‌های متفاوت و در حوزه‌های جغرافیایی مختلف از آن کلیت تبعیت می‌کند اما تبعا در هر جایی مشخصه‌های خاص خود را دارد. به عنوان مثال در منطقه بوشهر به گهواره علی اصغر اهمیت بیشتری داده می‌شود و درایلام به تعزیه عروسی حضرت قاسم توجه بیشتری می‌شود.

وی در ادامه گفت: دربرخی نقاط تعزیه ارزش هنری بیشتری در اجرا، شعر و بکارگیری عناصر گوناگون پیدا می‌کند و متقابل آن هرچه به مرکز نزدیک می‌شویم به دلیل امکانات بیشتر تعزیه از یک رشد بیشتری برخوردار می‌شود.

میرشکرایی با اشاره به این‌که تعزیه و آیین‌های عاشورایی به 2 صورت ثابت و متحرک برگزار می‌شده افزود: تعزیه یا ثابت بوده به طوری که درفضایی معین مثل تکیه، میدانگاهی روستاها که محل اجتماع و برگزاری فعالیت‌های عام بوده است تعزیه خوانها به اجرا می‌پرداختند و مردم دور این مکان می‌نشستند و تماشا می‌کردند و یا متحرک بوده است به طوری که مردم یکجا ثابت می‌نشستند و در حدود 20 گروه تعزیه خوان آن را اجرا می‌کرد و هرچه جلوتر می‌رفتند همان صحنه را برای مردم تکرار می‌کردند. این نوع تعزیه در حدود 20 سال پیش در اراک و زنجان وجود داشته است.

تعزیه نیاز به تماشاگر معتقد دارد

با نگاهی اجمالی به جامعه می‌توان دریافت که مخاطب پرو پا قرص تعزیه نسلی قدیمی است. امروزه جوانان گرایش نسبتا کمتری به تماشای تعزیه و اجرای آن دارند و بیشتر تعزیه را از منظر و دیدگاه یک هنر می‌نگرند. و در این میان تعزیه برای برخی از مردم بهانه ایست برای سوگواری برای رهایی از دغدغه‌ها و مشکلات زندگی.

میرشکرایی در این‌باره گفت: تعزیه زمانی اصالت خواهد داشت که با حفظ تماشگر معتقد از بازاری شدن دور بنماند چرا که تعزیه هنری است که نیاز به تماشاگر معتقد دارد البته به عنوان سنت کهن دینی و به عنوان یک هنر نمایشی نه تنها از بین نمی‌رود بلکه تحول هم پیدا می‌کند چرا که عناصر فرهنگی که به حوزه فرهنگ مردم تعلق دارند نمی‌توانند یکنواخت اجرا شوند و این تحول تا جایی پیش می‌رود که شرایط جامعه اقتضا می‌کند ولی در این میان باید از بازاری شدن آن جلوگیری کرد زیرا زمانی که مشتری پیدا می‌کند دیگر به کیفیت آن بهایی نمی‌دهند در حال حاضر آواز و موسیقی و اجرای آن مطابق 50 سال پیش نیست. میکروفون‌ها در آن زمان نبود اینها همه شرایط جدید است که روی حرکت و صدا تاثیر می‌گذارد.

میرشکرایی در رابطه به این‌که دو گروه تماشاگر تعزیه وجود دارد افزود: تعزیه با دارا بودن ارزشهای هنری و فرهنگی اما برای مردم بار دینی و اعتقادی به همراه دارد. برخی توجه به زیبایی‌های اجرا دارند رجز خوانی و جنگهایی که داشتند درواقع صورت‌های نمایشی و جنبه‌های موسیقی و آوازی کاملا هنرمندانه است چرا که تعزیه بسیاری از هنرهای سنتی را مثل موسیقی یا سوگ سیاوش در مناطق لرنشین مثل چمر و حتی نقالی‌های مذهبی را در خود نگه داشته است  گروهی نیز به وسیله تعزیه به حال خود گریه می‌کنند. درواقع تعزیه دریچه ی روح مردم را به همه ی احساسات شان باز می‌کند به طوری که در کنار سوگواری آرامش هم پیدا می‌کردند.

عظیم موسوی مجری پرونده ثبت تعزیه درخصوص ارسال این پرونده به یونسکو می‌گوید: آنچه که برای یونسکو ارسال کردیم تعزیه‌های مناطق مختلف ایران است که ثابت می‌کند تعزیه نسبت به فرهنگ‌های بومی هر منطقه تغییرشکل می‌دهد، چنانچه در فیلم 10 دقیقه یی که موظف بودیم برای یونسکو ارسال کنیم اشعار، موسیقی آوازی و حتی لباس با توجه به شرایط مناطق مختلف متفاوت است. به همین خاطر نام و زمینه مطرح می‌شود. مثلا زمینه ی رشت با زمینه ی تهران کاملا فرق می‌کند.

وی گفت: در مازندران از ساز له له وار یا از مقام آوازی کتولی یا امیری که در قالب موسیقی سنتی نمی‌گنجد استفاده می‌شود یا در بوشهر لباس‌های ساده تر و حتی از لباس‌های محلی خودشان استفاده می‌کنند و در مازندران تعزیه بیشتر حالت نشسته و ایستایی دارد و این تعزیه تهران است که در اصفهان و قزوین و اراک نفوذ بیشتری داشته و جنبه حرکتی و نمایشی آن بیشتر است.

وی در ادامه گفت: البته ناگفته نماند که قبل از وجود نوارهای ویدیوئی و فیلم هر منطقه یی اجرای تعزیه مختص همان منطقه بود اما با پیشرفت تکنولوژی و در دسترس قرار گرفتن فیلم‌های تعزیه تهران تقلید از تعزیه تهران الگوی شهرستان‌ها شده است و رنگ و بوی منطقه یی خود را از دست داده است.

عظیم موسوی با اشاره به این‌که تکنیک تعزیه یکی از عواملی ست که مورد توجه گروه‌های تئاتر قرارگرفته یادآور شد: با پژوهش‌هایی که پژوهشگران ایرانی و خارجی انجام داده اند تکنیک به کاررفته در تعزیه را هنر پیشرو نامیده اند و این مساله عاملی ست که گروه‌های تئاتری به تکنیک تعزیه توجه داشته باشند و آن را در نمایش‌های خود بکار برند.

تعزیه فقط مختص صحرای کربلا نیست

این درحالیست که تعزیه به عنوان مراسمی که از اعتقادات مردم سرچشمه می‌گیرد و به ثبت معنوی یونسکو نیز رسیده است از متولی حمایت کننده جز نقش حمایتی مردمی برخوردار نیست. به طوری که هم اکنون نه مکان مناسبی به صورت مدون برای آشنایی گردشگران به عنوان اثر معنوی ثبت شده جهانی وجود دارد نه نهاد و شورایی حمایت کننده برای اجرا کنندگان آن. این درحالیست که تنها ارسال و ثبت اثر جهانی مهم نیست بلکه اقدامات اساسی برای حفظ و نگهداری و همچنین شناساندن آن حداقل به گردشگران ورودی از اهمیت بسیاری برخوردار است.

عظیم موسوی در این خصوص گفت: نه تنها تعزیه، بلکه هنرهای سنتی دیگر نیز با کم اقبالی نسل جدید مواجه شده است. این مساله نه ازضعف تعزیه است و نه از قدر و قیمت آن کم می‌کند. همینطور که معماری تخت جمشید و شکوه دوران صفوی جزو فرهنگ ایرانی ست هنرهای نمایشی نیز بخشی از فرهنگ این مرزوبوم است خواه اقبال شود خواه نشود.

عظیم موسوی کارگردان تئاتر با تاکید براین‌که چرا برای تئاتر به عنوان هنری وارداتی تماشاخانه‌های بسیاری ساخته شده است اما برای تعزیه که هنر ملی ماست هیچ تکیه یی ساخته نشده افزود: در واقع هیچگونه حمایتی در این باره صورت نگرفته است هیچ تکیه یی ساخته نشده است همواره محل اجرای دائمی به طور اتوماتیک باعث احیای این هنر می‌شود و متولی آن در واقع مردم عادی هستند و بانیانی که از روی اعتقاد مخارج اجرای شبیه خوانی را می‌دهند.

وی در ادامه گفت: پیشنهاد هنرستان تعزیه طرحی ست که در پی آن هستم تا نسل آینده با علم کافی به این هنر بپردازد. اما در این رابطه باید شورایی از میراث فرهنگی، وزارت ارشاد و شهرداری تهران تشکیل شود تا بودجه یی به تعزیه اختصاص یابد.تا به طور مثال هر جمعه یک تعزیه جدید را شاهد باشیم تا تماشاگران و گردشگران بدانند که تعزیه فقط مختص صحرای کربلا نیست