ارسی‌سازی، هنری در خطر فراموشی

ارسی‌های خانه عامری‌ها در کاشان

شاید نشستن پشت پنجره‌ای مات و مکعب با چارچوبی خاکستری نوشتن از اصالت ارسی‌های رنگی با گره‌های چینی و اسلیمی را کمی سخت کند. اما هنوز در شهرهایی همچون کاشان و سنندج و اصفهان به جای لنگه درهای بی‌قواره که همچنان روی یک پاشنه می‌چرخند ارسی‌های چوبی با شیشه‌های رنگی دیده می‌شود که از لحاظ کاربردی و زیبایی قابل قیاس با درب‌ها و پنجره‌های امروزی نیست. در حال حاضر استادکاری سراغ نداریم که به ساخت ارسی بپردازد؛ دیر زمانی است که قوه ادراک رنگ و نور از کف داده‌ایم. نه این‌که به اختیار باشد که دیگر اسبابش مهیا نیست. حجم پرتراکم آهن و سیمان که اشتراکشان هر روز بر تعداد آسمان‌خراش‌های این شهر غبارگرفته می‌افزاید، نه تنها معماری خانه ایرانی با دودری و ارسی را به محاق برده که معماران و طراحان خانه ایرانی را نیز به دست فراموشی سپرده است. ارسی همان دست‌ساخته‌های بود که قوه درک رنگ و نور را به آدمی می‌آموخت و امروز از سرسرای خانه ایرانی به کنج انبار ارسی‌سازان خزیده است.

«طاها محمودی»، مرمتگر ارسی ساز سنندجی می‌گوید: «ارسی را درب‌های بالارونده‌ای است که با چارچوب‌های مخصوص مقابل منبع نوری قرار می‌گیرد. درواقع ارسی یکی از تزئینات وابسته به بناست که نیاز به فضایی وسیع دارد.

وی ادامه داد: «تزئینات ارسی شامل طرح‌های هندسی (گره‌های چینی) و طرح‌های اسلیمی می‌شوند. به طوری که در شهرهای مثل اصفهان، کاشان بیشتر از کار گره و به ندرت از طرح‌های اسلیمی استفاده می‌کنند ولی شهر سنندج به دلیل این‌که از دیرباز تولیدات چوبی‌اش منحصر به فرد و مشهور بوده بیشتر به ساخت ارسی‌هایی می‌پرداختند که تلفیقی از گره‌های چینی و اسلیمی بوده است.

وی می‌گوید: «از آنجایی که امروزه فضای خانه‌ها به سمت کوچک‌سازی می‌رود تقریبا امکان استفاده از ارسی مخصوصا در کلان شهرها دیگر وجود ندارد.»

این مرمتگر ارسی ساز هزینه بالا و زمانبر بودن ارسی را از دیگر موانعی دانست که موجب فراموشی این هنر و صنعت شده و ادامه داد: «درحال حاضر بدلیل زمانبر بودن و هزینه‌های بالا مردم دیگر از ارسی استقبال نمی‌کنند البته به تازگی در بعضی از خانه‌ها از گره‌های ارسی استفاده می‌کنند که کاملا ساده است ولی به هیچ وجه شیشه بکار برده نشده است. به همین جهت بسیاری از ارسی‌های سنندج از بین رفته است.

 وی یادآور شد: «سنندج از جمله شهرهایی است که به وفور در آن ارسی یافت می‌شود به طوری‌که یکی از بزرگترین ارسی‌های ایران در موزه سنندج است که 42 هزار گره یا قطعه چوب و شیشه تشکیل شده است.

ارسی‌سازی هنر روسی نیست

دراین میان استاد «اکبر حلی» معمار سنتی برخلاف نظر عده‌ای که ارسی‌سازی را هنر وارداتی از روس می‌دانند معتقد است: «در کاشان و اصفهان به کفش‌های راحتی ارسی گفته می‌شود و ریشه ارسی نیز از همین جا منشا می‌گیرد چرا که به‌راحتی بالا و پایین می‌رفته و بر اساس مستندات موجود تا دوره صفویه در نقاشی بناها و مینیاتورها ارسی دیده می‌شود درحالیکه مروادات ایران با روسیه از دوره قاجار به بعد بوده است.»

وی ارسی را از تزئینات ارزشمند بنا دانست که باید هرچه زودتر احیاء شود ادامه داد: «ارسی ازجمله هنرهای تزئینی بناست که هم از جنبه ی زیبایی برخوردار است و هم به دلیل ویژگی‌های کاربردی ازجمله سهولت در بالا و پایین رفتن به صورت تمام تنه و نیم و همچنین به دلیل خاصیت تاشو باعث می‌شود نسبت به درب‌های دیگر کمتر تاب بر می‌دارد. ارسی از مزیت مهمتری نیز برخوردار است چرا که وقتی بین دو جداره قرار می‌گیرد کاملا جزم می‌شود و مانع از ورود گرما و سرما می‌شود.

استاد حلی با تاکید بر این‌که باید فرهنگ‌سازی جدی صورت بگیرد تا هنرهای اصیل گذشته احیا شود یادآور شد: «در چند سال گذشته وقتی می‌خواستیم خانه‌های تاریخی را مرمت کنیم با مخالفت جدی مردم روبرو می‌شدیم چرا که تصور می‌کردند بیت‌المال را هدر می‌دهیم ولی در حال حاضر با فرهنگ‌سازی‌های انجام شده همان کسانی که مخالف این جریان بودند اقدام به خرید خانه‌های تاریخی می‌کنند و تغییر کاربری می‌دهند.»

به گفته حلی در حال حاضر در ارسی‌سازی و کاربرد بسیار مهم است چرا که هم جنبه زیبایی دارد هم خاصیت طبی. در شهرهای گرمسیر و گرمای کویر برخی از شهرها مثل کاشان استفاده از ارسی رنگ شیشه‌های آن باعث می‌شود اشعه و نور و حرارت خورشید را بشکند و همچنین تنوع رنگ شیشه‌ها به فضا یک نوع آرامش را ایجاد می‌کند چرا که رنگ قرمز، اشتها آور/ سبز، نشاط آور/ آبی، آرام بخش و زرد که باعث دفع پشه و حشرات می‌شود.

منبع: chn