بازی و سرگرمی در مسابقه تلویزیونی

 در این میان تلویزیون به اقتضای جامعیتی که نسبت به سینما دارد و نیز به جهت تنوع بیشتر ژانر مستند در مقایسه با ژانر داستانی، بیشتر دربردارنده برنامه‌های مستند است تا برنامه‌های داستانی و از همین‌رو عمده برنامه‌های تلویزیونی را تحت عنوان مستند طبقه‌بندی می‌کنند؛ ازجمله برنامه گفت‌وگومحور (تاک‌شو)، برنامه ترکیبی و مجله تلویزیونی، برنامه خبری و همچنین مسابقات تلویزیونی. این طبقه‌بندی البته موجه و بجاست و تنها عاملی که در آن ایجاد شک و شبهه می‌کند، تعریف رایج و شایع از مستند است که در مستندهای اجتماعی، حیات وحش، پرتره، معماری و میراث فرهنگی و امثال اینها خلاصه می‌شود. حال آن که اگر مستند بودن را مساوی با ساختگی نبودن و پرهیز از خیالپردازی داستانی بدانیم، مسابقات تلویزیونی براحتی قابلیت آن را دارند که زیرمجموعه مستند قرار بگیرند.

برای شروع بحث درباره مسابقات تلویزیونی، ابتدا نیازمند شناخت تعریف درستی از بازی هستیم، چراکه مسابقه اساسا نوعی بازی و سرگرمی است. بازی را مجموعه‌ای دانسته‌اند از روابط تعداد مشخصی از افراد با یکدیگر به قصد سرگرمی و تنوع که این روابط دارای مقررات ویژه‌ای است که شرکت‌کنندگان برای سبقت‌جویی از یکدیگر یا برنده شدن باید آنها را رعایت کنند. عواملی مانند چگونگی اجرا، شرکت‌کنندگان، نوع جوایز، هدف بازی و... موجب تفاوت بازی‌ها می‌شود. درباره این‌که بازی به لحاظ فردی و اجتماعی چه فواید و ضرورت‌هایی دارد، سخن بسیار است که مجال پرداختن به آن در این نوشتار نیست. در اینجا ما به بیان اجمالی برخی از این موارد بسنده کرده و وارد بحث اصلی یعنی مسابقات تلویزیونی می‌شویم. در بحث از ضرورت‌ها، بررسی نسبت بازی و سرگرمی با این موضوعات مورد توجه است: تفریح، تعلیم و تربیت، درمان اجتماعی و نیاز رسانه‌ای درخصوص مورد سوم، یعنی درمان اجتماعی همین قدر اشاره کنیم که امروز روان‌شناسان بر این باورند که نه‌تنها بازی برای شکل‌گیری شخصیت انسان لازم است، بلکه می‌تواند بخشی از درمان‌های روانی نیز محسوب شود. الیزابت هارلوک به پیروی از روان‌شناسان بزرگ می‌گوید: «بازی یک وسیله درمانی است. بازی به عنوان یک کاتارسیس برای از بین بردن انرژی سرکوب شده و زیر فشار قرار گرفته، عمل می‌کند.» او همچنین ادامه می‌دهد: «اگر نیازها و تمایلات به طریق رضایت‌بخشی هنگام بازی برآورده شوند، سرخوردگی‌های زندگی روزمره کم می‌شود».

اما اهمیت مسابقه و سرگرمی در تلویزیون از چه روست؟ تلویزیون عهده‌دار ایفای نقش‌های مختلفی ازجمله اطلاع‌رسانی، آموزش و سرگرمی است. عده‌ای بر این باورند این اطلاع‌رسانی است که مهم‌ترین و اصلی‌ترین نقش تلویزیون را تشکیل می‌دهد. در همین زمینه «ورتینگون» می‌نویسد: «تلویزیون رسانه‌ای ارتباطی است و وظیفه اصلی و مهم آن گزارشگری است... وقتی که تلویزیون به پخش یک برنامه حاد گزارش‌گونه می‌پردازد. هیچ برنامه دراماتیکی، هر قدر هم که خوب باشد، فرصت رقابت با آن را نمی‌یابد».

نظر دیگری نیز بین محققان وجود دارد که درست نقطه مقابل این نظر است که سرگرمی را مهم‌ترین و جذاب‌ترین نقش می‌داند. بر همین اساس، نویسندگان کتاب «تلویزیون و مخاطبان آن» می‌نویسند: «طبق تحقیقات انجام شده در مورد نحوه استفاده و رضایت‌مندی از تلویزیون، مردم می‌گویند تلویزیون را به قصد سرگرمی، استراحت، وقت‌کشی یا گریز از مشغله‌های فکری و نگرانی‌ها تماشا می‌کنند.» و ادامه می‌دهند: «اما نقش‌های اطلاع‌رسانی و آموزشی تلویزیون، این واقعیت را که چرا مردم این همه وقت آزاد خود را به تماشای آن اختصاص می‌دهند، توجیه نمی‌کند. نقش اصلی تلویزیون در زندگی مردم، سرگرمی است که ارائه آن بیشتر از طریق آرام کردن است تا تحریک کردن».

این اختلاف دیدگاه‌ها در بین محققان، از اختلاف نگرش آنها به این وسیله ارتباطی ناشی می‌شود. ما در اینجا در مقام رجحان یکی از این دو نظر بر دیگری نیستیم بلکه نقش و اهمیت کلیدی مقوله سرگرمی در تلویزیون و جایگاه اساسی مسابقات تلویزیونی مدنظر ماست. تلویزیون بدون برنامه‌های سرگرم‌کننده و نشاط‌آور، وسیله‌ای سرد و بی‌روح خواهد بود که نمونه‌های آن را می‌توان در شبکه‌های صرفا خبری یا علمی مشاهده کرد که تنها قدرت جذب قشر خاصی از بینندگان را آن هم برای مدت محدودی در روز دارد. به همین جهت، شبکه‌هایی که توانسته‌اند به بهترین شکل اطلاع‌رسانی و سرگرمی ایجاد کنند، موفق‌تر بوده و همواره بیشترین مخاطبان را به خود اختصاص داده‌اند. از همین‌جا می‌توان ضرورت ژانر مسابقه تلویزیونی را برای رسانه فراگیر تلویزیون دریافت. بخصوص وقتی بدانیم که هدف از مسابقه و سرگرمی نه فقط ایجاد نشاط و شادابی و جذابیت بلکه از آن مهم‌تر، ایجاد روحیه رقابتی سازنده، ایجاد روح همکاری و همبستگی و آمادگی برای قبول منطقی شکست است.

یک مسابقه تلویزیونی باید این دو ویژگی اصلی را توأمان داشته باشد: 1 ـ بازی بودن 2 ـ تلویزیونی بودن. مسابقه تلویزیونی قبل از هر چیز برای نمایش تلویزیونی ساخته و اجرا می‌شود. یعنی هدف اصلی از نمایش آن، سرگرم کردن تماشاگران است. در صورتی که هدف اصلی از دیگر بازی‌ها، سرگرم کردن بازیگران، بردن بازی و ایجاد افتخار فردی، گروهی یا ملی است. بردن در بازی تلویزیونی هدف بعدی محسوب می‌شود. بنابراین، بین بازی‌هایی که از تلویزیون پخش می‌شود (مثل مسابقات فوتبال) و مسابقات تلویزیونی تفاوت وجود دارد.

فضای بازی، شرکت‌کنندگان، نوع بازی، هدف بازی، مجری و مخاطبان، عواملی است که مسابقات مختلف تلویزیونی را از هم متمایز می‌کند. از مهم‌ترین عوامل دسته‌بندی مسابقات، مکان و فضای آنهاست، چراکه مکان بازی، خود از نشانه‌ها و شاخص‌های مهم یک بازی است و ارتباطی مستقیم با نوع و هدف بازی دارد. گروه‌های مختلف سنی و جنسی نیز ارتباط ویژه‌ای با فضای بازی دارند. به طور کلی فضای بازی به 2 دسته اصلی استودیویی و میدانی تقسیم می‌شود:

1 ـ استودیویی: امروز بیشتر بازی‌ها و مسابقات تلویزیونی در استودیوها برگزار می‌شود. اغلب مسابقات تلویزیون‌های دنیا از همین نوع استودیویی است. با توجه به اینها می‌توان گفت که میان مسابقات معلوماتی و شانسی با فضای استودیویی ارتباط عمیق‌تری وجود دارد. گروه‌های مختلف بزرگسال نیز ارتباط بیشتری با بازی در استودیو دارند.

بازی در استودیو، امکان حضور تماشاگر را آسان کرده، همچنین امکان ارتباط با تماشاگران را در منازل نیز به وجود می‌آورد و به همین دلیل، بینندگان می‌توانند یا در این مسابقات به اشکال گوناگون شرکت کنند (مسابقه‌ تلفن طلایی) یا شرکت‌کنندگان اصلی آن باشند (مسابقه‌ چه کسی می‌خواهد میلیونر شود؟)‌.

بازی‌ها و مسابقاتی که در استودیو اجرا می‌شوند، دارای صحنه‌آرایی بیشتری بوده و معمولاً وسایل بازی بیشتری را نیز به خدمت می‌گیرند. این بازی‌ها بهتر قابل کنترل هستند. به عبارت دیگر، از نظر چگونگی اجرا و زمان، بهتر می‌توان آنها را کنترل کرد. شرایط خاص این بازی‌ها امکان برگزاری دوباره آنها را ـ حتی تا روزی یک بار هم ـ فراهم می‌سازد. از نمونه‌های ایرانی این نوع مسابقه‌ تلویزیونی می‌توان مسابقه 101، مسابقه‌ 303 و مسابقه‌ هفته (از کی بپرسم؟) را مثال زد.

2 ـ میدانی (باز): فضای باز در مجموع امکانات بیشتری را می‌طلبد، ولی می‌تواند از جذابیت‌های بیشتری نیز برخوردار باشد. با توجه به اهداف سازندگان و تاثیرات مخاطبان تلویزیونی، شکل میدانی مسابقه‌ تلویزیونی برای برخی هدف‌های خاص و برای برخی مسابقات ویژه، مناسب‌تر است. بخصوص که فضای باز با شماری از انواع بازی‌ها و مسابقات (مانند مسابقات نیمه ورزشی، جستجویی، جغرافیایی و...) ارتباط تنگاتنگی دارد.

امروز بازی در فضای باز با گستره وسیع و بویژه فضاهای بکر و وحشی، مورد توجه فراوان برنامه‌سازان واقع شده است. از میان مسابقات و بازی‌های جدید می‌توان به یک نمونه آمریکایی آن «بازمانده» و یک نمونه اروپایی آن «نقشه گنج» که هر دو با استقبال بی‌نظیر مواجه شده‌اند ـ اشاره کرد. بازی‌ها و مسابقات میدانی نیاز به تجهیزات و سرمایه‌گذاری فراوان دارند و این موجب می‌شود تا تهیه روزمره آنها دشوار یا برای برخی از بازی‌ها ناممکن باشد. به همین دلیل با فاصله زمانی طولانی‌تری نسبت به بازی‌های استودیویی ساخته و پخش می‌شوند. از نمونه‌های ایرانی و متقدم این نوع مسابقات تلویزیونی می‌توان به برنامه «مسابقه‌ محله» با موضوع کودک و نوجوان اشاره کرد.