عروسی ترکمن ها ، دگرگون شده در گذر زمان

به گزارش مهر از گرگان، عروسی های سنتی ترکمن از جمله جاذبه های این قوم کهن و ریشه دار رنگین کمان ایران است که امروزه تنها در برخی موارد با عروسی های دوران گذشته شباهت دارد.

مهریه های بالا، تجملات، خرج های زیاد و... از جمله مشکلاتی است که گریبانگر جوانان مناطق مختلف از جمله ترکمن شده و موجب فراموشی برخی آئین های اصیل و سنتی شده است.به رغم وجود این مشکلات، هنوز می توان در گوشه و کنار ترکمن صحرا ، مراسم های عروسی سنتی را مشاهده کرد که سراسر این مراسم ریشه در فرهنگ غنی ترکمن دارد.
 
نگاهی به آئین های سنتی و عروسی های ترکمن، بیانگر صفا و سادگی زیستی است که از این قوم به یادگار مانده است و به عنوان تحفه ای ارزشمند به نوعروس ها و دامادها هدیه می شود.
 
عروسی ترکمن ها پر از رمز و راز است که به دوران های قدیمی زندگی آنها بستگی دارد، مراسم ازدواج در گذشته تا حدودی متفاوت تر از مراسم عروسی در حال است، ازدواج ترکمن ها در گذشته چندین مرحله داشت.
 
سوزآتمک ، تصمیم گیری پدر و مادر عروس، دوزدادرمگ یا شیرینی رد کردن ، تعیین شیر بها یا اتاقه بوریگ و روز عروسی از جمله مراحل جشن عروسی ترکمن هاست که نوع و شیوه اجرایی برخی از این رسوم فرق کرده است.
 
 
برخلاف برخی مناطق که میزان مهریه عروس را سکه به تعداد سال تولد نوعروسان تعیین می کند، این مرحله از عروسی ترکمن بسیار ساده بوده است.شیر بها نیز در گذشته به صورت مال، گوسفند، گاو، قوچ و شتر بود که به عروس داده می شود و به باور ترکمن ها، شیربها جنبه هدیه دادن دارد.
 
بولماق، پذیرائی، مصائب (مصاحب)، عروس کشی، اوجه، اللش درمه و قایتارمق از جمله مراحل عروسی سنتی ترکمن هاست که امروزه در شیوه اجرای آن تفاوتهایی ایجاد شده است.

طاهر سارلی یک محقق ترکمن در مقاله ای می گوید: یک روز قبل از عروسی همه خویشاوندان داماد با ریش سفیدان محل به خانه عروس می روند، در این روز ریش سفیدان با پدر عروس صحبت می کنند و در میزان مهریه به توافق می رسند.
 
وی افزود: زن ها نان های مخصوصی به نام قاتلمه و اکمک که قاتلمه ضخیم و اکمک نازک است، می پزند و به خانه عروس می برند در این روز طلاهای زیادی نیز به عروس کادو می دهند و جشن بزرگی برپا می کنند.فردای روز قودابولماق، عروس با دوستان و آشنایان خود جشنی را بر پا می کنند که در آن خویشان داماد نیز حضور دارند و به این جشن، پذیرایی گویند.
 
به گفته سارلی ، در مراسم عروس کشی، صبح فردای مصاحب در جلوی خانه داماد ماشینهای عروس و داماد را تزئین می کنند ، ماشینها بوق زنان به طرف خانه عروس می روند، عروس با ینگه ها منتظر نشسته است، سپس گلجه (زن برادر) داماد با گلجه عروس چاشو (نوعی روسری مخصوص قرمز رنگ که عروس باید قبل از سوار شدن به ماشین آن را بر سر بگذارد) را به یکدیگر پرت می کنند و دعوای ساختگی را راه می اندازند و در این دعوای ساختگی گلجه داماد و گلجه عروس نام پدر و پدربزرگ عروس و داماد را معرفی می کنند.
 
وی خاطرنشان کرد: سپس گلجه داماد چاشو را گرفته بر سر عروس می گذارد و عروس با دوستان و فامیلان نزدیک خود سوار کجاوه می شود.وقتی که عروس را به خانه داماد می آورند با ینگه هایش در یک اتاق می نشینند و همسایه های داماد به دیدن عروس می آیند.
 
این محقق ترکمن بیان داشت: در ضمن برای عروس و داماد قلب گوسفندی را کباب کرده و به دو نیم تقسیم می کنند و نصف آن را به عروس و نصف دیگر را به داماد می دهند تا بخورد به این امید که قلب و دل آنها با هم باشد و هیچکس حق خوردن از این کباب را ندارد.
 
وی درباره مراسم اوجه گفت: زنان فامیل غذایی به نام چگدرمه (پلو قرمز رنگ شبیه استانبولی) درست می کنند و برای عروس و داماد در ظرفهای جدا می ریزند، عروس و داماد باید هر کدام از ظرفهای یکدیگر بخورند و بعد پیشانی بند پارچه ای و دایره شکلی به نام «آل لانقی» بر سر عروس می گذارند.

گوک بوری از دیگر آئین های سنتی ترکمن ها در مراسمهای عروسی است که از این قرار بود، عروس سوار بر اسب می شد، در حالیکه در دستش بره ای بود، داماد با دوستانش او را تعقیب می کرد تا بره را از دست عروس بگیرد، این عمل در واقع پیروزی داماد بر عروس بود، که آن عمل «گوگ بوری» یا گرگ سبز نامیده می شد.
 
سچمک، قاپی ساقلاماق، یاشینماق، و... از دیگر آئین های عروسی ترکمنی است که برخی از این آئینها یا اجرا نمی شود و یا شیوه اجرایی آن ها فرق کرده است.
 
در گذشته مراسم عقد ترکمن ها با وکالت انجام می شد و در ادارت رسمی ثبت نمی شد و  وکیل عروس با اشاره به وکیل داماد می گوید:«من از این مرد مقداری طلب دارم که همین الان می خواهم»، وکیل داماد با ظاهری پرخاشگر می گوید:«من از کجا به تو بدهکارم» و کار با یک دعوای ساختگی که به آشتی می انجامد پایان یافته و عاقد ضمن گذاشتن شیرینی در دست آنان خطبه عقد را می خواند و بعد طرفین از آبی که اصطلاحا «نکا سو یا آب نکاح» گفته می شود می نوشند.
 
قبل از غروب آفتاب دست عروس و داماد را در دست یکدیگر گذاشته، زنان قبیله برای خوشبختی آنان شعر می خوانند و دعا می کنند.
 
ترجمه شعری که زنان در این مراسم می خوانند این است: پیراهن بد مپوشان، نان جو مخوران، دست راستش در روغن زرد، دست چپش در آرد بگذار (کنایه از ثروت). نگذار کسی او را نیش بزند. مثل یونجه به هم بچسبید مثل ساقه درخت مو به هم بچسبید. پول های زیادی برایش خرج کن، پیراهن گرانبها برایش بخر، ماه رو را به تو سپردم، تو را به خدا سپردم.
 
افسوس که گذر زمان و ماشینی شدن موجب فراموشی برخی سنت های بدیع و ماندگار شده است و برای احیای این سنت های کهن، برنامه ریزی، تدبیر و مستند سازی ضرورتی اجتناب ناپذیر است.