باتری‌ها با زمین مهربان نیستند

کارشناسان بازیافت معتقدند باتری‌های شارژشونده چنانچه به شیوه درست و مناسبی از رده خارج نشوند، می‌توانند به واسطه محتوای فلزی‌شان برای محیط زیست زیانبار باشند و از این رو بهترین کار همان است که آنها را از ورود به محل‌های تجمیع و دفن زباله‌های شهری دور نگه داریم. در همین خصوص نیز شرکت‌های بازیافتی وجود دارند که عامل اختصاصی برنامه جمع‌آوری باتری‌های قابل شارژ مجدد هستند.

اهمیت این موضوع تا جایی بود که در سال 1996 کنگره آمریکا «قانون مدیریت باتری‌های حاوی جیوه» را تصویب کرد و از آن زمان به بعد بیشتر باتری‌های مصرفی و دورانداختنی قلیایی (آلکالاینی) به ترتیبی تولید شدند که حاوی مقادیر کمی جیوه بوده یا این که اصلا بدون این عنصر فلزی بودند. نتیجه کار این شد که چنین باتری‌هایی تا حدی که بتوان آنها را همراه با زباله‌های خانگی به درون سطل‌های زباله پرتاب کرد از عنوان غیرسمی برخوردار شدند، اما به رغم این موضوع مهم که باتری‌های قابل شارژ مجدد در چرخه تولید محصولی سبزتر به حساب می‌آیند،
چون که می‌توانند صدها دوره حیات را طی سال‌های طولانی جوابگو باشند، ولی نمی‌توان از این واقعیت که برای ساخت آنها به فلزات سمی همچون کادمیم، کبالت و سرب نیاز است چشمپوشی کرد؛ عناصری که با زمین رابطه مهربان و دوستانه‌ای ندارند.

زمانی که باتری‌های شارژشونده سر از سطل‌های زباله درمی‌آورند، فلزات سنگین آنها می‌تواند هوای محیط پیرامون، خاک سطحی و آب زیرمینی را آلوده کرده و نهایتا به درون بدن ما راه یابند.

به همین دلایل برنامه‌های بازیافتی همچون Call2Recycle یا سایر برنامه‌های مشابه که مشغول کار آموزش مصرف‌کنندگان برای بازیافت وسایلی همچون گوشی‌های تلفن همراه، دوربین‌های دیجیتال و دیگر باتری‌های شارژشونده هستند، کار بسیار مهمی را انجام می‌دهند. فلزات سنگین موجود در این وسایل می‌تواند عملا برای تهیه و ساخت باتری‌های بیشتری مورد استفاده مجدد قرار گیرد و نیاز به عملیات معدنکاری و استخراج مواد معدنی برای منابع جدید را کاهش دهد. متخصصان برنامه‌های بازیافت ویژه فلزات سنگین مدعی هستند، هر ذره از باتری‌های جمع‌آوری شده را بازیافت می‌کنند و از محصولات جانبی و فرعی آنها برای ساخت محصولات جدید ازجمله باتری‌ها و قطعات فولاد ضدزنگ استفاده می‌کنند. در حقیقت از جهت این که ردپای زیست‌محیطی به دغدغه عمده‌ای در صنعت باتری‌سازی بدل شده، تحقیقات برای مواد جایگزین مورد استفاده در پیل‌های سوختی الکتروشیمیایی، سرلوحه کار پژوهشی محققان قرار گرفته است. محققان کارشناس در زمینه پیل‌های سوختی و باتری‌های شارژشونده در دانشگاه برکلی کالیفرنیا در همین خصوص معتقدند ما ناگزیر از به حساب‌آوردن اثر زیست محیطی باتری‌ها هستیم، زیرا چنین تاثیری تا میزان معنی‌داری وجود دارد. اکنون شرکت‌های بازیافت تخصصی یا صنایع بازیافت باتری شروع به کار کرده‌اند و حتی همایش‌هایی صورت می‌گیرد که تنها به موضوع اثر زیست‌محیطی و بازیافت باتری‌های مستعمل می‌پردازند و همه این علائم حاکی از وجود مخاطراتی است که در حال تهدید سلامت و بهداشت محیط و افراد است.

کارشناسان معتقدند با این اوصاف موضوع باتری‌های مستعمل به یک دغدغه صنعتی جدی و دغدغه‌ای بزرگ‌تر برای بسیاری از محققانی بدل شده که مشغول مطالعه و توسعه مواد الکترودی و الکترولیت‌های مورد استفاده در صنعت باتری‌سازی هستند. به عنوان مثال، مواد فسفاته ازجمله مصالحی هستند که کلید شروع به کار برای حضور آنها در بیشتر باتری‌های یون ـ لیتیمی زده شده است؛ چرا که این گونه باتری‌ها ادوات الکترونیکی پر مصرفی همچون لپ‌تاپ‌ها و گوشی‌های تلفن همراه را توانبخشی می‌کنند. در این فرآیند، مواد فسفاتی به عنوان جانشین و بدلی برای عناصر فلزی سنگین همچون نیکل و کبالت انجام وظیفه می‌کند، اما چالشی که در این رابطه مطرح می‌شود، این است که جانشین‌سازی اجزای سمی باتری‌ها با گزینه‌های دوستدار محیط زیست همیشه هم از بابت سبک و سنگین‌کردن رابطه انرژی یک معادله برابر و دوطرفه به شمار نمی‌آید و همین موضوع دلیل اصلی برای جواب این ابهام است که چرا ایجاد و ارائه باتری‌های سبز تاکنون طرح و پیشنهادی دشوار به نظر آمده است.

به اعتقاد محققان، هرچند مواد فسفات محور ذاتا کم‌خطر و به لحاظ زیست‌محیطی خوش‌خیم‌تر هستند، ولی بر حسب انرژی مخصوص در مقام مقایسه با مواد اکسید محور تا حدودی اشکال دارند و بی‌فایده هستند. در واقع بدون وجود یک گزینه جایگزین دوستدار محیط زیست برای باتری‌ها، بازیافت باتری‌های قابل شارژ مجدد، بهترین راهی است که مصرف‌کنندگان می‌توانند با اتکا به آن از ورود رسوب فلزات سنگین به درون محیط‌زیست جلوگیری کرده و به پاک‌کردن چرخه تولید باتری‌ها کمک کنند. در همین رابطه کارشناسان به موفقیت‌آمیز بودن برنامه‌های بازیافت در صنعت باتری‌های خودرو اشاره می‌کنند. باتری‌های خودرویی اسیدی ـ‌ سربی یکی از معمول‌ترین گزینه‌های شارژشونده مجدد تحت بازیافت به شمار می‌روند که نه‌تنها سرب را از ورود به جریان ضایعات حفظ می‌کند، بلکه تقاضا برای معدنکاری سرب را نیز کاهش می‌دهد؛ چون که در حدود 80 درصد از سرب مورد استفاده در باتری‌های خودروهای جدید از محل محصولات فرعی فرآیند بازیافت تامین می‌شود.با اجرای همین رویه درخصوص باتری‌های سکه‌ای کوچک‌تر یون ـ‌ لیتیمی و باتری‌های شارژشونده هیدروکسید فلزی نیکلی حاضر در محصولات خانگی‌مان و همچنین ادوات الکترونیکی قابل حمل می‌توان عناصر زیانباری همچون کادمیم، کبالت، نیکل و... را برای استفاده مجدد در تولید باتری‌های جدید بازیافت کرد.

این مهم تنها به مصرف‌کنندگان بستگی دارد که این وظیفه خطیر را بپذیرند و ضایعات خطرناک را در محل‌های مناسب دور بیندازند. کارشناسان زیست محیطی معتقدند اگر ما می‌توانیم ظروف کوچک و بطری‌های پلاستیکی یا هر چیز دیگری را بازیافت کنیم، چرا نتوانیم باتری‌ها را بازیافت کنیم؟ برای نیل به این هدف بزرگ شاید تنها لازم باشد حس بهتر اتخاذ عادت‌های مناسب مصرفی را به مردم ببخشیم و آنها را نسبت به اصلاح و پیشرفت اقدامات و تلاش‌های بازیافت محور امیدوار کنیم.

مهریار میرنیا