بورس یک تنه در برابر تحریم‌ها

به عبارت بهتر، اقتصاد ایران به یاد ندارد پس از وضع یک تحریم اقتصادی که تحریم‌کنندگان آن را گسترده و موثر می‌خوانند، بورس که دماسنج اقتصاد توصیف شده و بنا به ماهیت ذاتی خود هر اتفاق خوشایند و ناخوشایند اقتصادی را با حرکت شاخص‌هایش با شفافیت گزارش می‌کند، این چنین رشد از خود نشان دهد. تحریم‌کنندگان هدف از تحریم‌ها را فلج کردن بخش‌های حساس اقتصاد ایران اعلام کرده‌اند و به همین علت بر نقاطی چون صنعت نفت، بانک و کشتیرانی انگشت گذاشته‌اند.

به زعم آنان خلل در فعالیت این بخش‌ها مستقیما در اقتصاد ملی و تولید ملی تاثیر می‌گذارد و باعث رکود، از بین رفتن رونق، کاهش سرمایه‌گذاری، کاهش تولید ناخالص داخلی و... خواهد شد. اما بورس اوراق بهادار با به رخ کشیدن رشد شاخص‌هایش در 3 ماه گذشته که دور جدید تحریم‌ها کلید خورده است، طرحی نو در انداخته و یک تنه تمام محاسبات را بر هم زده است.

در حالت طبیعی اگر تحریم‌ها موثر می­‌افتاد باید رشد اقتصادی کشور کاهش یافته، رونق از بخش تولید و صنعت رفته و سرمایه‌گذاری که نماد اعتماد مردم به عنوان صاحبان پس‌انداز‌های خود به وضعیت اقتصادی کشور است، کاهش می‌یافت، اما رشد رکورد زننده شاخص کل بورس در ماه‌های اخیر عکس این مساله را ثابت کرده است. چرا که اتفاقا پس‌اندازهای خود مردم آنقدر به سوی بورس هدایت شده است که مدیریت بازار ‌سرمایه را وادار کرده است در چارچوب اجرای قانون جدید بازار سرمایه، شرکت‌های حاضر در بورس را با ابزار 2 برابر کردن معافیت مالیاتی، تشویق به افزایش سهام شناور آزاد خود در بازار کند.

سهام شناور آزاد به سهام خردی اطلاق می‌شود که در دست مردم عادی به عنوان سهامدار جزء قرار دارد. بورس مقرر کرده است هر شرکتی که سهم سهام شناورآزاد خود در ترکیب کل سهامش را به 20 درصد برساند، از معافیت مالیاتی قابل توجهی برخوردار شود، به طوری که این معافیت بتواند تا 70 درصد مالیات مشمول معاملات سهام را مورد بخشش قرار دهد.

روشن است که مدیریت بورس با ارزیابی‌ای که از استقبال مردم به عنوان صاحبان پس‌انداز خود داشته، دست به ابلاغ چنین تشویقی زده است، یعنی تقاضای بالای مردم برای سهام، باعث تشویق شرکت‌ها به رشد سهام شناورآزادشان شده و در نتیجه اقبال به بورس افزایش یافته است. از سوی دیگر، روند فعالیت شرکت‌های بزرگ تجاری و صنعتی و مالی کشور که عمده‌شان در تابلوی اول بورس حضور دارند نیز نشانگر بی‌اثر بودن تحریم‌هاست.

نگاهی به ترکیب حاضران در بورس نشان می‌دهد بانک‌های حاضر در بورس شامل 7 بانک ملت، تجارت، صادرات، اقتصاد نوین، کارآفرین، پارسیان و سینا با ارزش 112 هزار و 674 میلیارد ریال معادل 7‌/‌15 درصد ارزش کل بازار، بزرگ‌ترین گروه حاضر در این بازارند. پس از آن سهام گروه فلزات اساسی قرار دارد که با 23 شرکت معادل 112 هزار و 616 میلیارد ریال ارزش دارد و سرانجام صنعت مخابرات به تنهایی و با ارزش 89 هزار و 408 میلیارد ریال، 4‌/‌12 درصد از مجموع کل ارزش بورس را به خود اختصاص داده است.

صنعت خودرو، استخراج کانی‌های فلزی و شرکت‌های چند رشته‌‌ای صنعتی نیز در رتبه‌های چهارم تا ششم این فهرست قرار گرفته‌اند،‌ اما نکته جالب اینجاست که 3 گروه اول بزرگان بورس که اتفاقا در چند ماهه گذشته از امسال باعث رشد شاخص کل بازار سرمایه بوده‌اند، در فهرست تحریم‌های آمریکا قرار دارند. مثلا از 7 بانک حاضر در بورس، 3 بانک در فهرست تحریم‌ها هستند و این امر در گروه فلزات اساسی و صنعت مخابرات نیز صدق می‌کند.

اگر تحریم‌ها اثری داشت، ارزش سهام این گروه‌های صدرنشین بورس به خاطر ایجاد خلل در فعالیت آنها باید کاهش می‌یافت و اثرگذاری‌شان در شاخص کل نیز منتفی می‌شد، اما اکنون عکس این قضیه به اثبات رسیده است.

دور جدید تحریم‌‌های آمریکا و اروپا علیه ایران از خردادماه امسال آغاز شد. در نخستین اقدام، مجلس نمایندگان آمریکا در 9 خرداد 89 قانونی را از تصویب گذراند که امکان سرمایه‌گذاری و مشارکت شرکت‌های خارجی در بخش انرژی ایران را بشدت محدود می‌کرد. بر این اساس هر شرکتی که بیش از 20 میلیون دلار در بخش انرژی ایران سرمایه‌گذاری کند از معامله با دولت آمریکا محروم می‌شود. حدود کمتر از 2 ماه بعد یعنی در 4 مرداد 89 اتحادیه اروپا نیز تحریم‌های جدید یا به توصیف خود خواسته، وسیع‌تری را علیه ایران وضع کرد. حال نگاهی به روند حرکت شاخص کل در طول این مدت شاید نشان دهد که تحریم‌کنندگان چقدر موفق بوده‌اند. عدد شاخص کل در تاریخ 9 خرداد یعنی روز آغاز تحریم‌ها 14 هزار و 88 واحد بوده است، اما 2 روز بعد یعنی 11 خرداد که قاعدتا انتشار اخبار باید کار خودش را کرده باشد، این عدد به 14 هزار و 109 واحد و یک هفته بعد یعنی 16 خرداد به 14 هزار و 165 واحد رسیده است. 2 هفته بعد از اعمال نخستین دور تحریم‌های جدید یعنی 23 خرداد عدد شاخص کل بورس 14 هزار و 180 واحد توسط سایت رسمی بورس اوراق بهادار گزارش شده است.

شاخص کل بورس در آغاز تیر ماه امسال به عدد 14 هزار و 356 واحد، در 12 تیر ماه به عدد 14 هزار و 561 واحد و سرانجام در 22 تیر ماه با عبور از مرز 15 هزار واحد به عدد 15 هزار و 6 واحد رسید، اما مرداد ماه که اتفاقا با هیاهوی فراوانی از سوی رسانه‌های غربی و خبرسازی برای دور جدید تحریم‌های جدید اتحادیه اروپا همراه بود، جهش‌های بزرگ شاخص کل بورس را نیز تجربه کرد. به طوری که شاخص کل فقط در طول 9 روز یعنی در فاصله 2 مرداد تا 11مرداد با یک جهش قابل توجه از مرز 16 هزار واحد گذشت و در 16 مرداد ماه به عدد 16 هزار و 78 واحدی ایستاد. این نکته جالب توجه است که تحریم‌های اتحادیه اروپا چهارم مرداد تصویب و با آب و تاب اعلام شد، اما همزمان شاخص بورس فقط در طول یک هفته پس از این هیاهو با یک جهش 132 واحدی خود را به قله 16 هزار واحدی رساند.

از آن زمان تا تاریخی که این گزارش در حال نگارش است، رشد شاخص بورس به گونه‌ای غریب افزایش یافته و اکنون با آرام گرفتن بر عدد 18 هزار و 648 واحدی به رکورد 19 و حتی 20 هزار واحدی می‌اندیشد. یعنی هر قدر هیاهو و لفاظی تحریم‌کنندگان افزایش یافت، بورس بیشتر و بیشتر در برابر آن عرض اندام کرده و قدرت خود را به رخ کشیده است. اگر نقطه آغاز دور جدید تحریم‌ها را 9 خرداد بدانیم و رفتار بورس و شاخص کل آن را از آن تاریخ مورد بررسی قرار دهیم به نکته جالبی می‌رسیم. شاخص کل از تاریخ آغاز دور تحریم‌ها تاکنون (15 شهریور)‌ 4 هزار و 560 واحد افزایش یافته و این رکوردی کم‌نظیر و بلکه بی‌نظیر است. کافی است عدد 14 هزار و 88 را در تاریخ 9 خرداد 89 از عدد 18 هزار و 648 واحد روز 15 شهریور کم کنید تا به رکورد 4?هزار و 560 واحدی بیشتر واقف شوید! البته وضعیت سایر شاخص‌های بورس نیز همین گونه است. به عنوان مثال رقم شاخص قیمت و بازده نقدی بورس در 9 خرداد ـ روند آغازین دور جدید تحریم‌ها ـ 56 هزار و 773 واحد بوده، اما اکنون در 15 شهریور بر قله 75 هزار و 152 واحدی ایستاده است. نگاهی به شاخص قیمت 50 شرکت برتر بورس نیز تکرار همین حکایت است. این شاخص در 9 خرداد امسال بر عدد 616 تکیه زده بود، اما در 15 شهریور با رشد 231 واحدی به عدد 847 رسیده است.

دکتر علی صالح‌آبادی، رئیس بورس اوراق بهادار به خبرنگار ما می‌گوید: رونق بورس در ماه‌های اخیر با وجود تحریم‌ها نشان بی‌اثر بودن اقدامات انجام شده از سوی تحریم‌کنندگان است، چون شاخص‌های بورس افزایش یافته و این افزایش حاکی از اعتماد مردم به اقتصاد ملی برای سرمایه‌گذاری و فعالیت بیشتر است.

وی افزود: بازدهی بازار سرمایه نیز افزایش خوبی یافته است. با این که بورس در کل سال 88 معادل 57 درصد بازدهی را تجربه کرد، اما این بازدهی در 6 ماهه نخست امسال به بیش از 32 درصد رسیده که به احتمال زیاد تا پایان سال از رقم سال گذشته عبور خواهد کرد.

وی اظهار کرد: در 5 ماهه امسال ارزش بازار بورس تهران نیز با رشدی 20 درصدی نسبت به پایان سال گذشته به 785 هزار میلیارد ریال رسید.

صالح‌آبادی تصریح کرد: روشن است در رونق بورس عوامل متعددی دخالت داشته‌اند که از آن جمله می‌توان به کاهش نرخ سود سپرده‌های بانکی و رکود در معاملات مسکن اشاره کرد و نقدینگی آزاد شده‌ از این بازارهای بزرگ به سوی بورس هدایت شده است. اما صرف‌نظر از عوامل یاد شده، صرف ورود پول‌های جدید مردم به بورس نشان می‌دهد که اعتماد مردم و حضور آنان در اقتصاد بیشتر از قبل وجود دارد و تحریم‌ها نتوانسته به هدف خود که ایجاد خلل در اقتصاد و زمینگیر کردن آن است، برسد.

وی خاطرنشان کرد: رفتار صاحبان پس‌اندازهای خرد رفتاری کاملا معقول و براساس منطق اقتصادی است. این رفتار اشتباه نمی‌کند چون متکی به خرد جمعی اقتصادی است.

لذا وقتی گفته می‌شود شاخص‌های بورس نشان می‌دهد که تحریم‌ها بی‌اثر بوده، پشتوانه آن خرد جمعی اقتصادی سرمایه‌گذاران است که به تحریم‌ها بی‌اعتنایی کرده‌اند.

وی با رد شایعاتی که رشد شاخص بورس را حبابی می‌دانند، گفت: رشد شاخص بورس به خاطر عرضه سهام اصل 44 و ورود سرمایه از بازارهای بزرگ دیگر چون مسکن صورت گرفته و هیچ حبابی در کار نیست، چراکه رشد قیمت سهام شرکت‌ها تقریبا متوازن بوده است.

سیدعلی دوستی‌موسوی / گروه اقتصاد