هنوز هم خیلی‌ها تصویرگری را هنر نمی‌‌دانند

برای شروع می‌خواهم از مفهومی با نام تصویرگری ایرانی شروع کنم! برخی معتقدند تصویرگری در ایران با آن چیزی که در کل دنیا هست و مفهوم آن را در برمی‌گیرد‌، تفاوت دارد.

جایزه و جشنواره شبیه به چاقو است، هم می‌تواند مفید باشد و هم مضر. نمی‌توان گفت که جوایز تصویرگری در روند ارتقای این هنر تاثیر نداشته، بلکه این تاثیر بسیار هم زیاد بوده است. اما مشکلاتی هم برای این هنر به وجود آورده است؛ یکی از مشکلات اصلی، عدم رشد هنر تصویرگری کشور ما در شاخه‌های دیگر مثل تصویرگری بزرگسال، تصویرگری تجاری، تصویرگری علمی و... است. یکی دیگر از مشکلاتی که جوایز ایجاد می‌کنند، این است که هدف تولید اثر تصویرگری که یک هنر کاربردی است را از بین می‌برد. دیگر هنرمندان تصویرگر برای بردن جایزه خلق اثر می‌کنند، نه برای مخاطب یا سفارش‌دهنده خود.

این مساله منجر می‌شود تا آثار تصویرگری ما تا حد زیادی از چرخه اصلی تولید کتاب در کشور خارج شده و تبدیل به هنری خاص پسند شبیه به نقاشی شود. این مساله در سال‌های اخیر برای گرافیک ما هم به وجود آمده و آثار گرافیکی را از میان مردمی که نیاز به آن دارند برچیده و بر دیوار گالری‌ها برده است. این اتفاق شاید کیفیت بصری هنر کاربردی ما را ارتقاء داده باشد، اما ارتقایی که مخاطب را پشت سر بگذارد و محصولش جلوتر از آن برود برای هنر کاربردی به مفهوم مرگ تدریجی آن هنر و جدایی از مصرف‌کننده اصلی خود است. در هر صورت هنر تصویرگری ما به مدد جایزه و جشنواره بسیار فرهیخته و مترقی شده اما مخاطبان آن هر روز کمتر کمتر می‌شود.

متغیر است. مبلغ تصویرگری یک مجله یا یک کتاب حق‌التصویر‌ها با هم فرق دارد. به عنوان مثال برای هر فریم تصویر در یک کتاب بین 30 تا 80 هزار تومان پرداخت می‌شود که اگر ما میانگین این مبلغ را نیز برای هر فریم در نظر بگیریم و 10 فریم را برای یک کتاب در نظر بگیریم این رقم معادل 500 هزار تومان خواهد شد. اما نکته‌ای که بسیاری در این میان از یاد می‌برند این است که تصویرگری یک کتاب نزدیک به 2 ماه طول می‌کشد و در واقع حقوق یک تصویرگر ماهانه 250 هزار تومان است. اکنون یک منشی اگر بخواهد جایی مشغول به کار شود به عنوان یک کار غیرتخصصی نزدیک به 600 هزار تومان می‌گیرد.

موضوع این است که ما در ایران به اصل بودن و مفهوم تولید اهمیت نمی‌دهیم. وقتی کسی می‌تواند در حوزه نشر تنها با زدن یک دکمه در دنیای اینترنت بی‌شمار تصویر را بدون دادن حتی یک ریال به دست بیاورد و استفاده کند چه نیازی به تصویرگر دارد تا برای آن مطلب تصویرسازی کند. در ایران هم که قانون جهانی کپی‌رایت اصلا رعایت نمی‌شود و ناشرین ترجیح می‌دهند کتاب‌های ترجمه خارجی را چاپ کنند دیگر نمی‌توان امیدی به قانون حقوق مولف در ایران داشت.

ببینید چطور وقتی جنس چینی ارزان‌قیمت وارد کشور می‌شود تمامی تولیدکنندگان و بازار کار با کسادی روبه‌رو می‌شود، در زمینه تصویرگری هم این امر صادق است و اکنون این امر باعث شده تا هنر تصویرگری ایران با مشکل اساسی روبه‌رو شود.

فکر نمی‌کنید برگزار نشدن 8 دوسالانه تصویرگری از سوی معاونت هنری ارشاد بهترین پاسخ به این پرسش باشد؟ به نظرم مهم‌ترین دلیل این است که در طول سال‌های گذشته هیچ بودجه‌ای برای آن در نظر نگرفته بودند. جالب است که یکی از روسای مرکز هنرهای تجسمی در سال‌های قبل گفته بود که مگر تصویرگری هنر به شمار می‌رود؟

نکته دیگری که اشاره به آن شاید بد نباشد این است که تصویرگری همیشه زیرمجموعه هنرهای دیگر شناخته شده است. زمانی می‌گفتند تصویرگری زیر مجموعه گرافیک است و زمانی دیگر زیرمجموعه نقاشی. اما هیچ‌ وقت به عنوان یک هنر مستقل در کشورمان شناخته نشده است.

جالب است که بدانید اکنون در دانشگاه مقطع فوق‌لیسانس تصویرسازی وجود دارد، اما چیزی به عنوان لیسانس تصویرسازی نداریم. بسیاری که به مقطع فوق‌ لیسانس این رشته می‌روند، لیسانس می‌گیرند اما با الفبای تصویرسازی هم آشنا نیستیم. واقعیت اینجاست که با این تفاسیر هنر تصویرگری در ایران چندان جدی گرفته نمی‌شود.

دوسالانه یک رویداد معتبر است که باید برای آن هزینه شود. تصویرگران هم که نمی‌توانستند از جیب خود برای این امر هزینه کنند. ما اکنون حتی پول کرایه ساختمانی را که انجمن در آن واقع شده است، به زور جیب اعضا درمی‌آوریم چطور می‌توانیم یک دوسالانه را با آن وسعت برگزار کنیم.

انجمن به عنوان نهادی که پیگیر کار تصویرگران است و ساختار این حوزه را حمایت می‌کند، بعد از حدود 8 سال هنوز تکلیفش مشخص نیست. نه ساختمانی از خود دارد نه کمکی از سوی مسوولان. انجمنی که به خودی خود نمی‌تواند درآمدزایی داشته باشد هنوز یک اتاق برای مدیریت کارهایش در ایران ندارد. این در حالی است که هنرمندان این رشته در حوزه هنرهای تجسمی از پرمدال‌ترین و مطرح‌ترین هنرمندان داخلی در حوزه هنرهای تجسمی به شمار می‌روند.

نزدیک به 8 سال است که ما در این انجمن به وزارت ارشاد، شهرداری و شورای شهر مراجعه می‌کنیم تا تنها بتوانیم یک اتاق از خود داشته باشیم، اما همگی می‌گویند که اصلا حرف پول را نزنید، بیایید و برایمان یک جشنواره برگزار کنید.

این یعنی این‌که شما بیایید در کنار برگزاری یک جشنواره یک بیلان کاری برای ما داشته باشید که به نظرم نگاه نامناسبی به هنر است و چندی است که از سوی مسوولان برخی از نهاد‌های دولتی باب شده است.

تصویرگری ایران در 10 سال اخیر جای خود را به خوبی در دنیا پیدا کرده است و همین مساله باعث شده که در کشورهای دیگر هنر ایرانی دیده شود. در حال حاضر جشنواره‌ای جهانی برگزار نمی‌شود، مگر آن که تصویرگری ایرانی در آن مقام یا رتبه‌ای به دست آورده باشد. هر روز یک هنرمند ایرانی داور یک جایزه جهانی می‌شود. در جایزه معتبر کتاب بولونیا بخش خاصی برای تصویرگران ایرانی در نظر گرفته شده است و همه اینها از توجه جهانی به هنر تصویرگری امروز ایران حکایت دارد.

جالب است که بدانید اکنون بخشی از ناشران جهانی تمایل پیدا کرده‌اند تا با هنرمندان تصویرگر ایرانی کار کنند. تصویرگران ایران پولی که بابت حق‌الزحمه از ناشران جهانی دریافت می‌کنند، اصلا قابل مقایسه با آن چیزی که در ایران می‌گیرند نیست و همین امر باعث شده است که بسیاری از هنرمندان کشورمان به کشورهای عمدتا اروپایی بروند و در آنجا به ارائه آثار بپردازند.

در یک دهه گذشته نسل شگفت‌انگیزی در تصویرگری ایران ظهور پیدا کردند که بیشتر مستعدین این نسل اکنون یا در آستانه مهاجرت از ایران قرار گرفته‌اند یا مانند علی نامور تصویرگر بزرگ کشورمان که چندی پیش در جوانی فوت شد در خانه نشسته‌اند و به آینده فکر می‌کنند.

به طور کامل نمی‌توان گفت که تصویرگری ایرانی اکنون دارای مکتب یا سبک شده است. ما پیشینه بسیار قوی و قدیمی در کاربرد نگارگری در ادبیات و نقاشی داریم. مینیاتور و نقاشی قهوه‌خانه‌ای با روایت در هم تنیده‌اند و همین مساله به طور اتوماتیک در آثاری که هنرمندان امروز تصویرگر ما خلق می‌کنند، وارد شده است. این ناخودآگاهی از روایتگری به نوعی برگ برنده هنرمندان تصویرگر کشورمان در جهان شده است.

این موضوع را حتی در نقاشی‌های معاصر ایران نیز می‌توان سراغ گرفت. اصلا نگاه کنید که چرا کاریکاتوریست‌های ما در مسابقات بین‌المللی موفق هستند، زیرا آنان در کارهایشان نوعی نگاه روایی و مفهومی را وارد کرده‌اند که در دنیای هنرهای تجسمی در حوزه کاریکاتور وجود ندارد.

در هیچ جای دنیا نمی‌توان این شکل از کاریکاتور و تصویرگری را سراغ گرفت. این موضوع بر‌می‌گردد به همان نگاه و انتقال پیام که در ایران و آثار ایرانی وجود دارد.

بله دقیقا. این روزها هر ارگانی بدون اندیشه به دنبال برگزاری یک جشنواره است. تنها مانده است که جشنواره کاریکاتور برای پشه‌های خاکی فلان منطقه جغرافیایی ایران برگزار شود. هر کس از راه می‌رسد می‌خواهد ارگان خود را با برگزاری یک جشنواره مطرح کند. من کاریکاتوریست باید صبح تا شب به دنبال برگزاری جشنواره‌های کاریکاتوری بگردم که قرار است بیلان کاری فلان نهاد را پررنگ‌تر کند. می‌بینید که ساختار فرهنگی کشورمان در حوزه هنرهای تجسمی چگونه توسعه یافته است. مگر من کاریکاتوریست در چند جشنواره می‌توانم برگزیده شوم. این روش غلط قرار است کی به پایان برسد خدا می‌داند، اما مطمئنا هنر یک کشور این‌گونه توسعه نمی‌یابد.

متاسفانه این امر تا جایی پیش می‌رود که برخی موارد توهین‌آمیز است. به عنوان مثال جشنواره‌ای با مضامین قرآنی برگزار می‌شود که شاخه کاریکاتور دارد. کارکرد هنر کاریکاتور به سخره گرفتن برخی مسائل برای هشدار دادن است حال چرا برخی از مسوولان به خود اجازه می‌دهند که ندانسته و فقط به خاطر بیلان کاری چنین جشنواره‌ای برگزار کنند، خدا می‌داند و بس. این امر از نگاهی دیگر نشان می‌دهد که مسوولان آن ارگان و نهاد هنوز با کارکرد هنر آشنا نیستند و این اصلا موضوع خوبی نیست.

انجمن تصویرگرانی وجود دارد که 8 سال است تنها نفس می‌کشد و بس. در طول این سال‌ها هیچ نوع حمایت مادی و معنوی از این انجمن صورت نگرفته است. انجمنی که می‌خواهد تنها مرجع این شاخه هنری در ایران باشد، اکنون با مشکلات عدیده‌ای روبه‌روست. اما گویی ماجرا به سمتی پیش می‌رود که این انجمن باید بزودی اعلام ورشکستگی کند.

کلیه انجمن‌های هنری در ایران وظیفه‌شان این است که از فعالان حوزه‌های مختلف حمایت کنند. فرقی نمی‌کند این نهاد‌ها دولتی یا غیردولتی باشند. دولت وظیفه دارد که به این نهاد‌ها کمک کند، زیرا اگر کمک نکند ساختار فرهنگی جلو نمی‌رود. 30 سال از انقلاب ایران می‌گذرد و هنوز برای خیلی از مسائل فرهنگی هیچ نوع بسترسازی صورت نگرفته است. خیلی بد است که هنرمند ایرانی برای این‌که به عنوان یک هنرمند به رسمیت شناخته شود، باید برود و در کشورهای دیگر جایزه ببرد و جوایزش را به عنوان سند به ایران بیاورد.

جایزه خارجی بد نیست، اما موضوع بد در این میان آن است که اکنون ملاک ارزیابی هنرمندان این موضوع شده است. به جای آن‌که انجمنی داخلی هنرمندی را تایید کند به خاطر کمبود‌هایی که به تعدادی از آنها اشاره شد هنرمندان به دنبال کشورهای دیگر می‌روند.

در دنیا هنرمندان به میزان توانمندی‌هایشان در کار هنری شناخته می‌شوند نه تعداد جایزه‌هایشان. اما جدیدا در کشور ما جایزه‌ها ملاک ارزیابی شده است. این معضل برای ساختار فرهنگی کشور است که جشنواره‌هایی خودش مانند همین دوسالانه تصویرگری 8 سال است که روی زمین مانده است و هنرمندش به دنبال کشورهای دیگر برای عرضه کارهایش می‌گردد.

تصویرگری از نگاه‌ هاشمی شهرکی

همه ما تصویرگر به‌دنیا می‌آییم. همه ما از همان کودکی تخیلات و داستان‌های را تصویر می‌کنیم. اما همه ما مصور کردن این تصاویر ذهنی را ادامه نمی‌دهیم. فقط بعضی از ما هنر را پیشه خود می‌کنیم. همان بعضی که به‌جای مهندس و دکتر شدن، تاجر و صنعت‌گر شدن، دنیای ذهن خود را در معرض دید دیگران می‌گذاریم.

دنیای تصویر و تصویرسازی، دنیایی پر رمز و راز است. جهانی پر از تخیل و داستان‌سرایی است. تصویرگران همگی راویان تصویری داستان‌های آشنا و ناشناخته هستند که به مدد طرح و نقش همانند یک کارگردان سینما به داستان‌ها قالب و عینیتی ملموس می‌بخشند. این مصوران چیره دست با هنر خود داستان‌ها را زنده کرده و در مقابل چشمان خوانندگان به نمایش می‌گذارند. آثار هنرمندان نسل جوان تصویرساز ایران نشان می‌دهد این نسل، از نظر توانمندی حرفه‌ای و نگاه و تکنیک حرف‌های زیادی برای گفتن دارند.

با همه اینها سن کار حرفه‌ای در ایران تعریف نشده و هر تصویرگری می تواند خودش را با خلق 3 اثر، یک تصویرساز حرفه‌ای فرض کند. زمانی که تعداد هنرمندان جوان نسبت به هنرمندان پیشکسوت بیشتر باشد، طبیعی است که شاهد جسارت، پویایی، کار پرسرعت و رشد جوانان ایرانی در هنر یا دست‌کم در تصویرسازی باشیم، اما مساله اینجاست که این فرآیند، یک مشکل بزرگ ایجاد می‌کند و آن نپختگی آثار است.هنرمندان جوان به دلیل جسارت در کار، به ابعاد دیگر خلق اثر که همانا پختگی و استواری اثر است، فکر نمی‌کنند. این نکته در بلندمدت مشکل‌زا خواهد بود، چرا که ما این تجربه را در هنر گرافیک پشت سر گذاشته‌ایم. در یک برهه زمانی، تجربه‌گرایی در گرافیک بسیار فراگیر شد و ما از بخش دیگری از گرافیک مغفول ماندیم؛ حالا نتیجه این شده که گرافیک هنری ما رشد کرده و بالنده شده، اما گرافیک تبلیغات و بسته‌بندی ما ضعیف شده است.

هنر تصویرگری، هنری ذاتی است و می‌توان آن را زادگاه تمامی هنرهای تجسمی دانست. هنری که به مصور‌کردن هر ذهنیت، روایت یا پیامی می‌پردازد. از نگاهی دیگر نیز هنر تصویرگری امروز، نقطه تلاقی هنرهای نقاشی، گرافیک، کاریکاتور، ادبیات و حتی سینما است. به همین خاطر هنرمند تصویرگر باید دانایی و توانایی فراوانی داشته باشد و به دلیل همین توانمندی جایگاه رفیعی را در میان هنرمندان هنرهای تجسمی از آن خود دارد.

مهدی نورعلیشاهی ‌/‌ گروه فرهنگ و هنر