‌رمضان ‌، ‌آیینی‌که هرگز فراموش نمی‌شود

در اینجا با یکی از مردم‌شناسان این مرز و بوم که سال‌هاست درباره فرهنگ و فولکلور سرزمین ایران مطالعه کرده و هم‌اکنون ویراستار علمی دانشنامه فرهنگ مردم و مدیر بخش مردم‌شناسی دانشنامه ایران در مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی است در باب رمضان و اجزا و عناصر آن و رابطه آن با فرهنگ و ساختار جامعه ایرانی گفتگویی انجام داده‌ایم که در اختیار خوانندگان قرار می‌گیرد.

فرهنگ رمضان یعنی چه؟

در بسیاری از نقاط ایران مردم از نیمه شعبان خود را برای ماه رمضان آماده می‌کنند. معمولا با خانه‌تکانی و پاکیزه کردن خانه و محل کار و مساجد و تکیه‌ها و حسینیه‌ها به استقبال ماه رمضان می‌روند. گاه حتی به بازسازی و مرمت خانه‌ها و مساجد پیش از فرارسیدن رمضان پرداخته می‌شود.

در روستاها که معمولا خانه‌ها کاهگلی است از نیمه شعبان مردم به فکر کاهگل‌کردن مجدد خانه‌ها یا سفیدکردن آن می‌افتند. حتی برخی از خانواده‌ها دختران دم بخت را تشویق می‌کنند تا در خانه‌تکانی رمضان بیشتر تلاش کنند، چراکه معتقدند با این کار بخت دختران باز می‌شود و ان‌شاء‌الله پس از رمضان به خانه بخت خواهند رفت. مثلا دختران دم‌بخت برخی شهرها و روستاهای همدان و ملایر و تویسرکان پیش از ماه رمضان قالی و فرش و گلیم و جاجیم خانه خود را می‌شویند و امیدوارند پس از یک ماه روزه‌داری و تطهیر خانه و جسم و جان خود شوهر کنند و به خانه بخت بروند.

بله، دقیقا همین طور است. از گذشته تا به امروز مراسمی با عنوان مراسم کلوخ‌اندازان در این ارتباط وجود داشته است. در اصل این مراسم از دیگر تشریفات پیشواز رمضان به شمار می‌رود. معمولا بین یک تا 3 روز پیش از فرارسیدن ماه رمضان در اغلب نقاط ایران، این رسم اجرا می شده است. هم‌اکنون نیز در برخی مناطق ایران اجرا می‌شود. کلوخ‌اندازان درواقع رفتن به یک پیک‌نیک دسته‌جمعی است. زنان از صبح زود برای این پیک‌نیک تدارک می‌بینند و انواع غذاها و آش و شیرینی‌ها و نوشیدنی‌ها را فراهم می‌کنند و به گردشگاه‌ها و باغ‌های اطراف می‌روند و به شادی و پایکوبی می‌پردازند و کودکان و جوانان انواع بازی‌ها و سرگرمی‌ها را انجام می‌دهند و اگر رمضان در زمستان باشد، معمولا کلوخ‌اندازان را در خانه یکی از خویشان نزدیک یا بزرگان فامیل برپا می‌کنند. از دیگر رسم‌های پیشواز رمضان که دیگر امروزه کمرنگ شده و با وجود رسانه‌ها جایگاهی ندارد، دیدن هلال ماه رمضان بود.

چگونگی تشخیص و دیدن هلال رمضان و خبر دادن به مردم خود تشریفات ویژه داشت. امروزه تقریبا همگان به وسیله رادیو تلویزیون از فرارسیدن ماه رمضان مطمئن می‌شوند.

روزه نگه‌داشتن از اذان صبح تا اذان عصر را شامل می‌شود. این خود زمان زیادی است که مردم جای جای ایران برای آن اعمال و مناسکی دارند. در اینجا تا جایی که به یاد دارم به چند مورد از اعمال و رفتارهای روزانه در ماه رمضان اشاره می‌کنم. معمولا برخی از مردم شهرها و روستاهای ایران عمیقا باور دارند که تلاش و کوشش روزانه، روزه آنها را مقبول‌تر می‌کند، لذا پس از اذان صبح نمی‌خوابند و به کسب و کار روزانه خود مشغول می‌شوند.

باغداران، کشاورزان، دامداران و حتی بازاریان برخی شهرها را می‌توان در این زمینه مثال زد. لکن کلا شاهدیم که کسب و کار در رمضان از رونق می‌افتد و مردم کمتر در روزهای رمضان بویژه اگر روزها طولانی باشد کمتر به کسب و کار خود می‌پردازند و ترجیح می‌دهند به مجالس ختم قرآن و روضه‌خوانی و خواندن نماز جماعت در مسجدها و انجام کارهای خیر و پرداختن به امور معنوی و خودشناسی بپردازند و حتی چند ساعتی از روز بخوابند. لکن زنان خانه‌دار معمولا از چند ساعت پیش از افطار تدارک خوراک‌های افطاری را می‌بینند. حتی کسانی که دیگران را برای افطار به خانه خود دعوت می‌کنند یا نذر دارند که به فقرا افطار بدهند، تمام روز را صرف پختن و تهیه خوراک‌های افطار می‌کنند.

خوراک‌های افطار مهم‌ترین بخش افطار است. معولا مردم روستاها و شهرهای سنتی روزه خود را با یک استکان آب جوش و شیر گرم و خرما یا قند داغ می‌گشایند. گشودن روزه با نمک نیز بسیار رایج بود، مثلا گیلانی‌ها معتقدند گشودن روزه با نمک ثواب روزه را دوچندان می‌کند. سپس نان و پنیر و سبزی، حلوا، چای شیرین، آش رشته، رنگینک، فرنی، آش جو، سنبوسه، شامی، کوفته، کتلت، کوکو و گاه فلافل خوراک افطار مردم مناطق مختلف ایران را تشکیل می‌دهد. حلیم و شله زرد نیز از اجزای ثابت سفره‌های افطار است. یکی از شیرینی‌های رایج در ماه رمضان زولبیا و بامیه است. این شیرینی فقط در ماه رمضان پخته می‌شود و کمتر شیرینی‌فروشانی در ایام دیگر سال این شیرینی را می‌پزند. خرید زولبیا و بامیه و حتی هدیه بردن آن برای خویشان و فامیل نیز از رسم‌های رایج است. مردم گاه زمان افطار اعمال خاصی انجام می‌دهند. گاه به مسجد می‌روند و نماز می‌خوانند و پس از آن روزه خود را می‌گشایند. گاه پس از افطار به دید و بازدید می‌روند و امروزه نیز شاهد این رسم هستیم.

حتی در گذشته مردم پس از افطار به قهوه‌خانه‌ها یا روبه‌روی مساجد و حسینیه‌ها یا حتی در میدان محل می‌رفتند و با انواع بازی‌ها و سرگرمی‌ها خود را مشغول می‌کردند. نقالی، شاهنامه‌خوانی، سخنوری، ترنا بازی و شاه وزیر بازی از جمله سرگرمی‌هایی بود که مردم پس از افطار انجام می‌دادند. امروزه کمتر شاهد چنین اعمالی هستیم و جای آن را سریال‌های طنز و... تلویزیون گرفته است.

مواردی که برشمردم تنها بخش کوچکی از فرهنگ رمضان است. در شهرها و روستاهای ایران رسم‌ها و آیین‌های متنوع‌تری در رمضان و حتی پیش و پس از آن انجام می‌شود که مجموعه اعمال و آداب فرهنگی رمضان را بسیار متنوع و پربار می‌سازد. اما متاسفانه بسیاری از این آداب و اعمال در حال منسوخ شدن هستند. ای کاش موسسات و نهادهای فرهنگی که وظیفه آنها حفظ و نگهداری فرهنگ مردم است تلاش کنند و تا این ویژگی‌ها از میان نرفته است، نسبت به ثبت و ضبط آن اقدام نمایند.

مینا یوسفی
جام‌جم