خیلی‌ها توقع بی‌جایی از طنز دارند

به نظرم بهتر است بین واژه‌های کمدی و طنز تفکیک قایل شویم. کمدی را شاید بشود به «فکاهه»، «شوخی» یا «مضحکه» ترجمه کرد. اما طنز، پیشرفته‌تر از خنداندن صرف است. یکی از ویژگی‌های طنز که لزوما در کمدی وجود ندارد، ماهیت پارادکسکال و متناقض است مثلا اگر در خیابان کسی ناغافل پایش را بر روی پوست موز بگذارد و محکم به زمین بخورد، ممکن است، کسانی که شاهد ماجرا هستند به آن فرد بی نوا بخندند. این اتفاق یا مشابه آن حتما برای ما رخ داده است. این یک اتفاق کمدی است که باعث خنداندن دیگران می‌شود اما تا این جای قضیه طنزی رخ نداده است. چون این اتفاق حاوی تناقض نیست، طنز از جایی شروع می‌شود که فرد زمین خورده در حالی که درد می‌کشد، برای این که مثلا ضایع نشود به خنده دیگران می‌خندد! تناقض بین درد کشیدن و در عین حال خندیدن طنز را به وجود می‌آورد. یا این تناقض که عده‌ای به جای آن که فرد مصدوم را کمک کنند، بایستند و از ته دل به او بخندند، به خاطر ماهیت متضادش مفهوم طنز را به وجود می‌آورد.

در فرازی از همین فیلم «از ما بهترون» احسان (رضا عطاران) ناگهان وارد اتاق شخصی نسیم (الناز شاکردوست) می‌شود و با جیغ او از اتاق به بیرون می‌پرد. در واکنش به این لحظه تماشاگران در سینما می‌خندند. تا اینجای قضیه یک فکاهه رخ داده است. اما طنز از جایی آغاز می‌شود که نسیم در واکنش به این کار احسان از اتاقش خارج می‌شود و در حالی که حجابش را مرتب می‌کند با صدای بلند طوری که مادرش بشنود به احسان اعتراض می‌کند که چرا بدون گفتن یا الله وارد اتاق او شده است. این در حالی است که تماشاگر با توجه به شناخت قبلی اش از نسیم می‌داند او دارد نزد مادرش و احسان، جانماز آب می‌کشد. این یعنی تناقض کردار و پندار نسیم که از ویژگی‌های طنز است.

دقیقا! اگر بگذارید ویژگی‌های دیگر طنز را بگویم، حتما تصدیق خواهید کرد که فیلم طنز اصولا در سینمای ایران به ندرت ساخته می‌شود.

طنز ماهیتی تفکر برانگیز دارد برای همین پیچیده و چند لایه است. گرچه طبیعت طنز مثل موقعیت‌های کمیک بر خنده استوار است، اما سینمای طنز بر عکس سینمای کمدی، خنده را وسیله‌ای برای نیل به هدفی برتر می‌داند. در حالی که خنده در سینمای کمدی یک هدف است نه یک وسیله. اما در طنز خنداندن صرفا یک وسیله است برای رسیدن به هدفی مقدس مثل آگاه کردن انسان به عمق رذالت ها. طنز گرچه در ظاهر می‌خنداند، اما در پس این خنده واقعیتی تلخ وجود دارد که در نهایت، خنده را می‌خشکاند و انسان را به تفکر وا می‌دارد. به همین خاطر در باره طنز گفته اند: «طنز یعنی گریه کردن قاه قاه، طنز یعنی خنده کردن آه آه!» شما مقایسه کنید کارهای چاپلین را با کارهای مثلا «لرل و هاردی». کارهای چاپلین به طنز بسیار نزدیک‌تر است.

همین طور است. اختلاط بین طنز و هزل باعث شده که خیلی‌ها توقع بیجایی از طنز داشته باشند. بعضی خیال می‌کنند که طنز باید آدم را روده بر کند. خنده طنز با خنده هزل فرق دارد. خنده طنز نوعی خنده درونی است و انبساط خاطر است. البته ممکن است این انبساط خاطر و خنده درونی منجر به قهقهه هم بشود، ولی الزامی نیست. طنز جوک نیست. طنز طنز است. یکی از پخش کننده‌های مهم سینمای ایران وقتی فیلم را دید گفت طنزش درنیامده است و به این بهانه از بستن قرارداد پخش امتناع کرد. مثل روز روشن بود که بنده خدا طنز وهزل را یکی گرفته است. اما حوصله متقاعد کردنش را نداشتم. البته بیشتر دلم به حال سینما سوخت که چنین پخش کننده‌هایی شریان اصلی اکرانش را به دست گرفته‌اند.

در صورتی که اگر فیلم طنز با تمام این شاخص‌هایی که گفتم ارائه شود، مردم به مرور با این گونه سینمایی آشتی می‌کنند. چون طنز بیان هنرمندانه و نقادانه کژی‌ها و نادرستی‌ها است. در واقع طنز فاخرترین گونه شوخ‌طبعی‌ست، در حالی که اغلب فیلم‌های گونه کمدی که در این سال‌ها نمایش داده شده و مردم را به مرور پس زده، هزل و فکاهه‌های بی‌ارزشند. خیلی هاشان هم که رنگ و بوی تمسخر قومی یا شخصی خاص می‌گیرند، به هجو متمایل می‌شوند.

البته که هستم. با کمال افتخار فیلم بعدیم با نام «ما سه نفر» نیز یک طنز موقعیت است که امیدوارم در مهر ماه امکان فیلمبرداریش فراهم شود.

این فیلم موضوع تعدد زوجات را دستمایه خود قرار داده است. موضوعی که بحث داغ روز است.