جراحت ، زخمی‌که جای‌آن باقی می‌ماند

درخصوص سریال‌های مناسبتی و بویژه ماه مبارک رمضان با پدیده‌هایی مواجه هستیم که فعلا در حال تجربه شدن هستند. به این معنا که سریال‌های تلویزیونی به دلیل همین تجربه در سال‌های مختلف به موفقیت‌های نسبی دست می‌یابند. از همین‌رو ممکن است مجموع سریال‌های ویژه ماه رمضان در یک سال بخوبی بدرخشد در سال دیگر خیلی موفق نباشند و بینابین باشد. با این اوصاف تجربه‌های به دست آمده طی سال‌های متمادی هنوز به یک روش مشخص تبدیل نشده‌اند. درخصوص سریال جراحت همین اتفاق افتاد. من از همان ابتدا به دوستان در شبکه 3 سیما متذکر شدم که به عنوان کارگردان این سریال، تیم تولید جراحت و همچنین مدیران شبکه 3 سیما باید بدانیم که چه کاری انجام می‌دهیم و قرار است چه قصه‌ای را در ماه رمضان روایت کنیم.

نوع سفارش در ساخت یک اثر به تولید جهت می‌دهد. به این معنا که من به عنوان کارگردان جراحت اگر می‌دانستم که قرار است این سریال در ماه رمضان پخش نشود، شاید در ساخت روش دیگری را به کار می‌بردم و با روش‌های دیگری داستان را تعریف می‌کردم یا حتی اگر پخش شبانه یا هفتگی بود در فرم ساخت تفاوت‌هایی ایجاد می‌شد. در مقابل مشخص نبودن زمان پخش، در سریال گل‌های گرمسیری مشکلاتی ایجاد کرد. به این معنی که تا نیمه‌های تولید به ما گفته بودند که این سریال برای ماه رمضان باید آماده شود، در حالی که می‌دانستم قرار است سریال دیگری از تلویزیون پخش شود. ولی مسوولان شبکه اول سیما اصرار داشتند که گل‌های گرمسیری با همان سرعت و عجله باید به پخش در ماه رمضان برسد و من نمی‌فهمیدم این اصرار برای چه بود، چون اگر مرا به حال خودم می‌گذاشتند برای برداشت‌های متعدد از دوران جنگ بیشتر در آبادان می‌ماندم، چون می‌دانستم تاثیر بیشتری بر کیفیت گل‌های گرمسیری خواهد گذاشت، اما این فرصت از من گرفته شد، بنابراین نظم ذهنی من به این صورت شکل گرفت که این کار در ماه رمضان پخش می‌شود. ولی بعد خبر دادند که در ماه دیگری به صورت شبانه روی آنتن می‌رود، اما این وعده هم تغییر کرد و باخبر شدم که قرار است به صورت هفتگی پخش شود. همین تغییر و تحولات نظم ذهنی کارگردان را به هم می‌زند و دقیقا به دلیل عدم برنامه‌ریزی صحیح از سوی مدیران شبکه‌های مختلف است که کارگردان وادار می‌شود سریال را به گونه‌ای بسازد که هر جا و در هرموقعیتی که مدیران می‌خواستند پخش شود و این درست نیست، چراکه باید متناسب با سفارش حرکت کرد.

من هم به استقبالی که از جراحت شده آگاه هستم و بازتاب‌های این استقبال را نیز می‌بینم، اما آنچه مسلم است و شما هم اشاره کردید این توجه از سوی مردم دلیل برخوب بودن کار نیست، چرا که آنچه برای من اهمیت دارد بحث تاثیرگذاری کلیت کار است. بسیاری از سریال‌های تلویزیونی از لحاظ آماری مخاطب بسیاری داشته است، اما عمق و تاثیرگذاری در آن دیده نشده است، اما این‌گونه استقبال مطلوب نظرمن نیست. من بیشتر دوست دارم مخاطبم 2 سال پس از دیدن سریال هنوز آن را به خاطر داشته باشد. ماندگاری اثر در درازمدت برای من بیشتر اهمیت دارد.

من هم به این نکته واقف هستم که تولیدات تلویزیون در مقایسه با پدیده سینما و سایر حوزه‌های نمایشی مصرف سریع و آنی‌تری دارد. در واقع حکم غذاهای حاضری در رستوران را دارد؛ اما به اعتقاد من همین غذای آماده را می‌توان به گونه‌ای پرداخت کرد که در ذهن مخاطب بماند. این نکته‌ای است که در آغاز همه سریال‌ها و فیلم‌های سینمایی از ابتدا مدنظر من بوده است. به همین دلیل دوست دارم اثری بسازم که تاثیری ماندگار بر ذهن مخاطب داشته باشد.

برای پاسخ به این سوال در ابتدا باید متذکر شوم که بسیاری از سریال‌های پربیننده وجود داشته که بعد از یک سال حتی یک پلان آن به یاد مخاطب نمانده است. به همین دلیل معتقد هستم سریالی برخاسته از دل نبوده که لاجرم بر دل نشیند و در نهایت در ذهن مخاطب رسوخ نکرده و این نکته‌ای است که کارگردان‌های مولف و تاثیرگذار باید در ساخت سریال‌های تلویزیونی به آن توجه داشته باشند. در غیر این صورت حرفه کارگردانی رفته‌رفته به یک شغل تبدیل می‌شود. یعنی من به عنوان کارگردان در یک شرکت تولید سرگرمی به نام سریال مشغول به کار هستم و متاسفانه از این دسته از کارگردان‌ها و همچنین سریال‌های تلویزیونی کم نداریم. به همین دلیل به جرات می‌گویم که عنصر ماندگاری اثر در درازمدت از جذابیت‌های داستان جراحت
است.

جدا از فیلمنامه باید این نکته را دریافت که کل این مجموعه به چه منظوری و با چه هدفی ساخته شده است. آیا قرار است به مشکلات زوج‌های جوان بپردازد، زوجی که 4 سال به صورت موقت باهم زندگی کرده‌اند و قبل از ازدواج رسمی بارداری رخ داده است و حالا نمی‌دانند با این پدیده چه کنند. از سوی دیگر این بارداری به دلیل مشکلات ژنتیکی منجر به سقط جنین شده و حالا این زوج اگر می‌خواهند صاحب فرزندی شوند نمی‌توانند با یکدیگر ازدواج کنند. حالا در پاسخ به سوال شما باید بگویم که اگر قرار بود این موضوع به تنهایی محور اصلی داستان قرار گیرد، باید بسیاری از حواشی داستان را که اتفاقا بخشی از جذابیت‌های جراحت است را کنار می‌گذاشتیم و سریال جراحت را تبدیل به سریال‌هایی که با مشارکت سازمانی مثل بهزیستی ساخته می‌شود، تبدیل می‌کردیم. حرف اصلی من طرح مساله ازدواج موقت نبوده و نیست، بلکه حرف اصلی جراحت این است که در یک جامعه (خانواده، محله یا شهر)‌ اختلافی پیش آمده و روزگاری کسانی که حاضر بودند برای یکدیگر هر کاری انجام دهند به دلیل اختلاف بتدریج از یکدیگر دور می‌شوند و این فاصله آنقدر زیاد می‌شود که به شکاف بدل می‌شود و هریک از کاراکترها در جریان داستان زخم برمی‌دارند که درمان شدنی نیست و اسم جراحت را به همین دلیل برای این مجموعه تلویزیونی انتخاب کردم.

من هم با شما موافق هستم. جمعبندی بسیاری از سریال ها موضوع مهمی در سیماست که متاسفانه در سریال‌های تلویزیونی به یک معضل تبدیل شده و بسیاری از کارگردان‌ها بدرستی نمی‌دانند با پایان سریالی که آغاز کرده‌اند چه باید بکنند. در مورد سریال جراحت هم باید بگویم بحث اختلاف‌های خانوادگی که موضوع این سریال است در تولیدات تلویزیونی کم نبوده و معمولا بزرگ‌تری وارد عرصه اختلاف‌ها می‌شود، ریش‌سفیدی می‌کند و در نهایت سریال به پایان می‌رسد، اما سوال من این است که آیا واقعا حل اختلافات در جامعه امروز ما به همین سادگی است؟ نه به این سادگی‌ها نیست، چراکه زخم‌هایی در زندگی وجود دارند که هر اندازه درمان شوند باز جای آنها باقی خواهد ماند، اما من در این سریال دنبال ریش‌سفیدی نیستم و در عین حال این زخم را هم نمی‌خواهم به کینه تبدیل کنم. حرف من این است که در انتها اگر کینه‌ای هم باقی نماند جای زخم باقی می‌ماند و حالا با این جراحت باقیمانده چه باید کرد؟ در یک نگاه جامع‌تر به اعتقاد من مشکل جامعه ما همین جراحت است .

خوشبختانه داستان سریال جراحت به گونه‌ای درهم تندیده شده است که هر کسی از نگاه خود به پایان مورد نظر می‌رسد، اما این که واقعیت از نگاه من چه بوده و به عنوان کارگردان دنبال چه چیزی در سریال بودم بسیار روشن است. شکاف ایجاد شده منظور نظر من است و آنقدر با این شکاف پیش می‌رویم که دیگر این زخم خوب نمی‌شود و داستان که جلو می‌رود متوجه می‌شویم که این شکاف آنقدر عمیق شده که به هیچ عنوان پایانی ندارد و حتی از دست بزرگ‌تر هم کاری برنمی‌آید؛ در نتیجه برای پایان‌بندی این سریال اتفاق‌هایی در نظر گرفته می‌شود که خارج از قاعده طبیعی زندگی ماست و همین اتفاق‌ها به انسان امروز کمک می‌کند تا به سمت یکدیگر برگردند و اگر این اتفاق در بیننده هم بیفتد من کار خودم را انجام داده‌ام و دیگر لازم نیست که کاراکترها را به مرحله ریش‌سفیدی برسانم و در نهایت همه چیز را ختم به خیر کنم.

خوشبختانه فضایی بسیار دوستانه بین من و سعید نعمت‌الله ایجاد شد و از همان ابتدا خیلی راحت با یکدیگر صحبت می‌کردیم. البته نعمت‌الله به عنوان فیلمنامه‌نویس خیلی راحت‌تر درباره مسائل مختلف صحبت می‌کرد چراکه من اصولا آدم کم‌حرفی هستم و همین کم‌حرفی باعث می‌شد که نعمت‌الله تصور کند من نکاتی پس ذهنم دارم که نمی‌خواهم مطرح کنم، در حالی که چنین نبود من از همان روز اول نسبت به فیلمنامه اعتماد کردم و نگاه خودم را به شکل کلی مطرح کردم اما در طول کار پیشنهادهایی برای تغییر می‌دادم. شاید اگر کسی دیگر جز نعمت‌الله بود این تغییرات تدریجی را نمی‌پذیرفت، اما سعید نعمت‌الله این ویژگی مرا خوب درک کرده بود و منتظر تغییرات در حین کار بود، به گونه‌ای که بخش‌هایی از داستان را 3 بار بازنویسی کرد. البته در مورد پایان‌بندی از ابتدا به این توافق رسیدیم که تولید را آغاز کنیم، بضاعت کار را بسنجیم و مطابق بضاعت گروه پایان‌بندی کار را رقم بزنیم.

نه، چنین نیست. بیش از 95 درصد از آنچه در سریال جراحت مشاهده می‌شود از آغاز در فیلمنامه وجود داشته و عین آن ساخته شده است و بقیه تغییرات هم سر صحنه اتفاق افتاد که اجتناب‌ناپذیر بود. سعید نعمت‌الله از ابتدا می‌دانست که چه کار می‌کند، بخصوص وقتی به قسمت 8 سریال رسیدیم دقیقا می‌دانست حاصل کار چه خواهد شد.

از ابتدا برای من و فیلمنامه‌نویس روشن بود که راجع به 2 خانواده صحبت می‌کنیم که زنان این 2 خانواده تفاوت‌های عمده‌ای با یکدیگر دارند. یکی از آنها زن خانه است و به صورت طبیعی مجموع فعالیت او در دایره‌ای محدود شده و اتفاقا قصد داشتم که در داستان بگویم که اقدس زن خانه است و محدوده ذهنی او حول محور خانه و خانه‌داری می‌چرخد و از ابتدا هم نمی‌خواستیم شخصیت پیچیده و چندوجهی از او به نمایش بگذاریم؛ اما در مورد انسی نگاه برعکس بود و نمی‌خواستیم یک جنگ تمام‌عیار بین یک خانواده، 2 زن پیچیده و 2 مرد پیچیده راه بیندازیم، بلکه دوست داشتیم در چیدمان شخصیت‌ها رنگ‌آمیزی مناسبی ارائه دهیم و بازیگران هم براساس این رنگ‌آمیزی انتخاب شدند.

من این شیوه را که کارگردان خیلی وارد جزئیات می‌شود و راجع به همه چیز با بازیگر صحبت می‌کند و تفاوتی هم قائل نمی‌شوند که فلان بازیگر چقدر توانایی دارد نه بلدم و نه علاقه‌ای به یادگیری آن دارم. به همین دلیل فرمولی در کار با بازیگران دارم که شیوه کارم شده است و در ابتدا تمام تلاشم را می‌کنم که بازیگران را درست انتخاب کنم و این به معنای توانایی یک بازیگر نیست، چراکه گاهی اوقات ممکن است برای ایفای یک نقش بازیگری انتخاب شود که همه بگویند اگر این نقش توسط بازیگر دیگری اجرا می‌شد، نتیجه مطلوب‌تری داشت، اما من معتقد به این مطلب نیستم. به همین دلیل زمانی که فیلمنامه را می‌خوانم احساس می‌کنم که چه نقشی به چه بازیگری می‌آید و چه کسی بهتر می‌تواند آن را بازی کند و اگر این مرحله درست جلو رفت و بازیگران بدرستی انتخاب شدند بخش عمده‌ای از کار انجام شده است و تنها بخش مهمی که باقی می‌ماند به اعتقاد من ایجاد ظرفیت در کار است؛ ظرفیتی که آدم‌ها بتوانند با همه انرژی در آن حضور داشته باشند و اگر چنین شود انتخاب عوامل به خصوص بازیگران صددرصد درست خواهد بود.

خانم فقیه‌نصیری با علم بر این که قرار است در نقش مادر پسر جوانی که وقت ازدواج او فرارسیده بازی کند با همه انرژی وارد شد و با وجود این که حجم بالایی از دیالوگ‌ها متعلق به این بازیگر بود روزی نبود که او بدون آمادگی سر کار حاضر شود. البته در جراحت تجربه خوبی را کسب کردم و تمام کار با حضور من و نویسنده دورخوانی و دیالوگ‌ها اصلاح شد. بنابراین بخشی از تفاهم همان جا شکل گرفت و زمانی که به تولید رسیدیم از هر جهت آماده بودیم.