دروغ‌های راستکی

یک تصویر کلی در ذهن من بود. مردی که‌ خطایی کرده و می‌خواهد از این خطا فاصله بگیرد، اما هر چقدر بیشتر فاصله می‌گیرد بیشتر فرو می‌رود.

تنهایی یک مرد در یک زمستان با یک اورکت آمریکایی تصویر همیشگی‌ای بود که در ذهن من حک شده بود.

من وقتی طرح را کامل کردم که مطمئن بودم امیر جعفری در این نقش بازی می‌کند. پس من یک امیر جعفری را در قالب عطا می‌دیدم با یک دنیا تنهایی و کلی اتفاقاتی که قرار است برای او بیفتد.

وقتی کار زیر هشت کلید خورد، 13 قسمتش را نوشته بودم. پس همیشه جلوتر از گروه بودم. البته همزمان داشتم سریال جراحت را هم می‌نوشتم. باید یک مدیریتی داشتم که هر دو تا کار را می‌رساندم. این موضوع برای من اتفاق ناگواری بود. من در برابر عمل انجام شده قرار گرفتم و مجبور شدم دو فیلمنامه را همزمان بنویسم. من آدمی هستم که همیشه اولویتم تنبلی و کار نکردن است. فکر می‌کنم تا 2 سال آینده کار نکنم. در این مملکت به لحاظ نویسندگی آنقدر قحط‌الرجال نیست که یک نویسنده دو کار را همزمان با هم بنویسد.

من باید بابت این کار از همکارانم معذرت بخواهم. مگر یک نویسنده چقدر توانایی دارد که دو‌کار را با هم بنویسد؟

اگر روزنه‌های امید زیر هشت بیشتر می‌شد به یک طرح و فیلمنامه جدید تبدیل می‌شد. من این شکلی‌اش را انتخاب می‌کردم. من دوست داشتم این امیدواری را کم و کمتر کنم.

روزنه‌های امید هیچ گاه به صفر مطلق نمی‌رسد. وقتی عطا کاملا مایوس است به آسمان و ماه نگاه می‌کند. به مادرش فکر می‌کند. عطا هیچ وقت به صفر نمی‌رسد. آدم‌ها هیچ وقت به صفر نمی‌رسند. همیشه‌ تکه امیدی وجود دارد. من دوست داشتم ‌ شخصیتی را نشان بدهم که روزنه‌های امیدش بسیار کم شده. می‌خواستم ببینم این آدم می‌تواند بلند شود یا نمی‌تواند.

اجازه بده من خاطره‌ای را تعریف کنم. وقتی سریال زیر هشت را کار می‌کردیم، یک پیرمرد 63 ساله‌ای بود که به حبس ابد محکوم شده بود. 5 سال از حبسش گذشته بود. می‌گفت من 15 سال دیگر در فهرست عفوی‌ها می‌روم. اگر خدا بخواهد تا 25 سال آینده آزاد می‌شوم. امید عجیب این آدم خیلی حرف واضحی است. او می‌گفت زندان مال من نیست. زندان مال زندانبان است.

قطع انگشتان عطا، مرگ مادر عطا، گرمخانه و زندان نمی‌توانند امید را از بین ببرند.

گرمخانه جایی است که بارقه‌های امید در آن زیاد است. یک لحظات اندکی از زندگی خانوادگی در آن جریان دارد. تو سفره و بخاری را در آنجا می‌بینی. شب می‌توانی تلویزیون نگاه کنی. یکی از کارتن‌خواب‌ها برای من خاطره‌ای تعریف می‌کرد. می‌گفت در یک شب خیلی سرد که در خیابان آواره بودم به یک پنجره‌ای که شیشه‌اش از گرما عرق کرده بود نگاه می‌کردم. من می‌لرزیدم و آن پنجره را هم می‌دیدم.

ما یک خرده بحث امید داشتن را شخصی کرده‌ایم. من فکر می‌کنم چون خودم ناامید هستم باید ناامیدی را به کل جامعه تسری بدهم. این جوری نیست. ظرافت امیدواری خیلی بیشتر از این حرف‌هاست. خیلی وقت‌ها تو نسبت به ‌ چیزی امید پیدا می‌کنی که برای یک نفر دیگر چیز جالبی نیست.

اگر بگویی فیلمنامه زیر هشت ایراد دارد حرفت را قبول می‌کنم. من نگران ایراد نیستم،‌ چون آدمیزادم و ایراد جزیی از من است، اما همیشه از بحث معلم اخلاق بودن فرار کرده‌ام. عیوضی وقتی برای اولین بار عطا را می‌بینید می‌گوید اگر نزول خور نیستی با هم رفیقیم. این درس اخلاق نیست همه ما از نزول خور‌ها بدمان می‌آید.

اصلا کار ما درس دادن نیست. ماموریت تلویزیون این است که یک سرگرمی درست تحویل مردم بدهد. ممکن است بقیه دست‌اندرکاران سریال‌ها بگویند تلویزیون ما را وادار به شعار دادن می‌کند. سوال من این است که چرا تلویزیون نظراتش را به من تحمیل نمی‌کند.

بزرگ‌ترین اتفاق زندگی من آشنایی با یک راننده قدیمی بود. این راننده سواد نوشتن نداشت. حرف حساب را حتما نباید از دهان یک استاد دانشگاه شنید. ساراماگو به خاطر رمان «کوری» نوبل 98 را گرفت. وقتی داشتند با او مصاحبه می‌کردند گفت من بزرگ‌ترین چیزها را از مادربزرگم یاد گرفتم که سواد خواندن و نوشتن نداشت. مادربزرگش گفته بود:‌ «زندگی چقدر خوب است، اما حیف که باید مرد.»

عیوضی حرف‌هایی می‌زند که هر آدم دیگری هم می‌تواند بزند. او تجربه‌هایی کرده و آنها را از صافی ذهنش عبور داده است.

دلیلش نوع نگرشی است که من به جامعه دارم. به نظر من ایراد ما این است که در جامعه مونولوگ می‌گوییم. من این عمد را در سریال «جراحت» هم به کار برده‌ام. فلان مدیر پشت تریبون ساعت‌ها حرف می‌زند. من به عنوان نویسنده ساعت‌ها درباره کارم حرف می‌زنم و تا یک منتقد می‌خواهد حرف بزند داد و بیداد می‌کنم.

آدم‌ها حوصله گوش دادن به حرف همدیگر را ندارند. جامعه ما این‌چنین است. من فیلمنامه‌نویس از مریخ نیامده‌ام.

من غیر از این بلد نیستم. شما برای هر کاری باید یک مهندسی انتخاب کنید. من وقتی دارم از ‌زندان‌ و ‌گرمخانه‌ و‌ پامنار‌ حرف می‌زنم،‌ باید ادبیات آنها را بشناسم. آنها این شکلی با هم حرف می‌زنند.

حافظ هم در شعرهایش صورت یارش را به ماه تشبیه می‌کند. عطا یک دختری را دوست دارد. او راست می‌گوید. حتی اگر پلیس هم می‌بارید پیش منیژه می‌رفت و می‌گفت چرا گوشی من را سه روز است جواب نداده‌ای؟

زیر هشت، مو به مو براساس فیلمنامه ساخته شده است. کار زیر هشت ممکن است نقاط ضعفی داشته باشد، اما یادمان باشد که کارگردان خوبی داشته است. سیروس مقدم روزی 18 ساعت کار کرد. بیمار بود و با آمپول پشت مانیتور می‌نشست. این کار اگر نقطه‌ضعفی داشته باشد، هیچ ارتباطی به وجه ساختاری‌اش ندارد. هیچ ارتباطی به سیروس مقدم ندارد. او بهترین کارش را ساخته است. او یک قدم عقب‌نشینی نکرد. با ادا و اطوارهای من نویسنده ساخت. آنقدر ساخت تا کار را به سرمنزل مقصود برساند. سیروس مقدم مثل برخی کارگردان‌ها نیست که به نویسنده بگوید شبکاری برای من ننویس، چون خسته می‌شوم. سیروس مقدم در فضای گرمخانه با یک بیماری عجیب و غریب 18ساعت کار کرد. او خم به ابرو نیاورد.

ما باید احترام گذاشتن به آدم‌ها را یاد بگیریم. سیروس مقدم 40 سال است که در این مملکت دارد کار می‌کند.

مهندسی کار زیر هشت این است. من الان دارم فیلمنامه ‌جراحت‌ را می‌نویسم که 180 درجه با زیر هشت تفاوت دارد. من برای اولین بار در عمرم فیلمنامه‌ای به مدل جراحت نوشته‌ام. من یک جزئی را نوشته‌ام و آن جزء را آرام آرام پرداخت کردم و جلو رفتم. زیر هشت برعکس ‌جراحت‌ است. از ابتدا تا انتهایش کلی گره دارد. قصه‌هایش تو در توست. مهندسی این قصه همین است. همان طور که مهندسی داستان سریال آشپزباشی آن طور بود. به نظر من یکی از سریال‌های خوب این مملکت بود. مهندسی قصه و ریتمش کند بود.

زیر هشت قصه تودرتویی دارد که درگیری آدم‌ها با هم زیاد است. در جراحت 6 تا شخصیت داریم که تا انتها همین 6 تا می‌ماند.

اگر شبکه به من بگوید سریالی می‌خواهد هفتگی پخش بشود من مهندسی‌اش را عوض می‌کنم.

هر سریالی که در یک قسمتش قصه جدیدی شکل نگیرد نقطه ضعفش محسوب می‌شود.

برخی قسمت‌ها این تعلیق هنگام پخش یا تدوین جابجا می‌شود. تا به حال این اتفاق برای سریال‌های من نیفتاده است. این اولین بار است. من این اتفاق را دوست ندارم.

کارگردان‌ها خیلی اشتباه می‌کنند که اجازه نمی‌دهند فیلمنامه‌نویس سر صحنه برود. اگر فیلمنامه‌نویس قرار است در دورخوانی نباشد پس چه کسی باید باشد؟

دورخوانی متعلق به نویسنده است. نویسنده باید آن را هدایت کند. چون او آن دیالوگ‌ها نوشته است. نویسنده می‌تواند قصه را تشریح کند. کارگردان نمی‌تواند، چون نویسنده در 8 ماه نوشته و کارگردان در 10 ماه خوانده است.

من قبل از شروع همکاری با کارگردان‌ها شرط و شروطم را می‌گذارم. من آدمی نیستم که فیلمنامه‌ام را بدهم و بگذارم بروم. من مراقبم فیلمنامه‌ام درست جلو برود و دست نخورد. با بازیگر دیالوگ‌خوانی می‌کنم که بتواند راحت‌تر جلوی دوربین برود. سوال من این است که ضرر این کار چیست؟

کار وقتی به مرحله ساخت می‌رسد مسوولی به نام کارگردان دارد. حرفی نیست. قرار نیست کسی در کار کسی دخالتی بکند. من می‌گویم جنگ اول بهتر از صلح آخر است. من به کارگردان می‌گویم فیلمنامه من را بخوان و نظراتت را به من بده. بعد از انجام صحبت‌ها ممکن است تغییراتی را در فیلمنامه اعمال کنم. کارگردان با متنی مواجه می‌شود که درباره‌اش حرف زده‌ایم و ایرادهایش برطرف شده است. من تا قبل از فیلمبرداری اگر کارگردان بخواهد هزاران بار روی فیلمنامه کار می‌کنم. ولی وقتی کارگردان فیلمنامه را تایید کرد حق ندارد یک ویرگولش را جابجا کند، چون من وقت گذاشته‌ام. قبل از فیلمبرداری به کارگردان گفته‌ام مشکلاتت را بگو. وقتی کارگردان می‌گوید این فیلمنامه همان چیزی است که من می‌خواهم همان باید اجرا شود. جرزنی نداریم.

هیچ وقت در سریال‌های من این اتفاق نیفتاده که یک بازیگر خدای نکرده زبانم لال بخواهد دیالوگ بداهه‌ای بگوید! ما دورخوانی می‌گذاریم. برای سریال زیر هشت حداقل 8 جلسه دورخوانی داشتیم. بازیگر می‌گفت من این دیالوگ رو نمی‌فهمم. می‌گفت‌می‌شه عوضش کنی؟ می‌گفتم‌ چرا نمی‌شه. عوضش می‌کردم. می‌گفت‌من این دیالوگ رو می‌تونم راحت بگم. آنها در دورخوانی نظراتشان را می‌گفتند. در مراحل بعدی من نویسنده در بهشت زهرا که نخوابیده‌ام، سر صحنه هستم. در یک مواقعی هم سر صحنه نیستم، اما می‌توانند با تلفن من تماس بگیرند. همیشه من کلمه به کلمه را با بازیگران چک کرده‌ام.

نه به این دلیل که من بیشتر از بازیگر می‌فهمم. بازیگری اصلی است که من آن را بلد نیستم. من این متن را نوشته‌ام و مفهوم و بیانش را می‌فهمم. بازیگر می‌گوید این بیان برای من خوب نیست. آن را عوضش می‌کنم. وقتی کار برای ضبط آماده می‌شود، عین فیلمنامه اجرا می‌شود.

یکی از کارگردان‌ها یک بار به من گفت‌کارگردان حق دارد 15 درصد در فیلمنامه تغییر ایجاد کند. من پرسیدم حالا چرا 15 درصد؟ چرا 20 درصد نه؟ چرا 10 درصد نه؟ اصلا این حق از کجا آمده است؟ خب اگر تو این حق را داری من هم بیایم 15 درصد از دکوپاژ تو را عوض کنم. بچه‌ها وقتی در محله خودشان فوتبال بازی می‌کنند هر کدام برای خودشان‌ قوانینی وضع می‌کنند. برخی کارگردان‌ها هم اینطوری‌اند. من ماندم این رقم 15 درصد از کجا آمده است.