ردپای انسان باستان درگرمایش زمین

گرمایش زمین و تاثیرگذاری اقدامات انسانی بر آن پدیده تازه‌ای نیست، چون تحقیقات جدید نشان از شکل‌گیری این فرآیند پیش از پیدایش کشاورزی روی زمین دارد. ماموت‌ها حدود 15 هزار سال پیش روی زمین و در مناطقی ازجمله آمریکای شمالی و منطقه‌ای که اکنون تحت عنوان روسیه شناخته می‌شود زندگی می‌کردند، اما امروزه جز برخی تکه فسیل‌ها اثری از آنها نیست. با این حال شواهد جالب توجهی در دست است مبنی بر این که حدود 15 هزار سال پیش شکارچیان اولیه نقش قابل توجهی در نابودی آنها داشته‌اند. مطالعات جدید دیرینه‌شناسان نشان می‌دهد انقراض نسل ماموت‌ها در فرآیند گرمایش زمین نقش داشته است و با توجه به این که بتازگی نقش انسان‌ها در نابودی ماموت‌ها مشخص شده است، می‌توان انسان‌ها را به طور غیرمستقیم در گرمایش زمین در هزاران سال پیش مقصر دانست.

کریس داتی، محقق اصلی این پروژه از انستیتو علوم کارنگی در استنفورد کالیفرنیا می‌گوید: در عصر حاضر هنوز بسیاری از مردم فکر می‌کنند انسان‌ها حتی اگر شمار جمعیتشان بیش از 6 میلیارد نفر باشد، نمی‌توانند تاثیری بر گرمایش زمین داشته باشند، اما حقیقت چیز دیگری است. به عقیده این محقق حتی زمانی که جمعیت ساکنان زمین در هزاران سال پیش بسیار اندک بوده است، نمی‌توان از تاثیرگذاری انسان‌ها و اقداماتشان در تسریع گرمایش زمین چشم پوشید، اما اکنون زمان آن است که توضیح این محققان را درخصوص ارتباط اقدامات انسانی و گرمایش زمین در هزاران سال پیش جویا شویم. این سناریوی جذابی است که می‌تواند پرده از رازهای ناگفته زیادی بردارد.

پرده اول این سناریو گویای آن است که جمعیت ماموت‌ها بتدریج شروع به کاهش می‌کند. برخی دانشمندان بر این عقیده‌اند که تغییرات طبیعی آب و هوایی که ناشی از خارج شدن زمین از آخرین عصر یخبندان است و اقدامات انسانی در قالب شکار گسترده، 2 عامل اصلی کاهش جمعیت این حیوانات غول‌پیکر بوده‌اند. به طور طبیعی و غریزی ماموت‌ها هر گونه گیاهی را که سر از زمین در می‌آورده است، می‌خورده‌اند در نتیجه منطقه‌ای که در آن زندگی می‌کرده‌اند بتدریج عاری از پوشش سبز گیاهی می‌شده است. دیرینه‌شناسان معتقدند با انقراض ماموت‌ها بتدریج جمعیت درختان کوتاه قامت در سراسر منطقه شمالی زمین افزایش یافته است. در مناطق سردسیر شمالی زمین، این درختان به واسطه ارتفاع کم‌شان (که حدود 2 متر بوده و تحت عنوان کوتوله یاد می‌شدند)‌ سراسر این مناطق را پوشانده بودند.

ادامه این سناریو حاکی از آن است که این درختان چشم‌انداز رنگی این مناطق را تغییر داده و با تیره‌تر شدنشان سطح گرمای بیشتری از خورشید جذب زمین شده که در نتیجه هوای اطراف زمین به سمت گرم شدن پیش رفته است. افزودن این فرآیند به تغییرات جوی طبیعی زمین شرایط را برای ماموت‌ها سخت‌‌تر از هر زمان دیگری کرده و موجبات انقراض نسل آنها را فراهم آورده است. در حقیقت ماموت‌ها که به زندگی در شرایط نسبتا سرد آب و هوایی عادت کرده بودند، توانایی زندگی در این وضعیت جدید را نداشته‌اند.

محققان برای بررسی دقیق میزان این تاثیرگذاری بر اوضاع جوی آن دوران زمین به مطالعه نمونه‌های بر جای مانده از گرده‌های گیاهی درختان کوتوله پرداختند. آنها این گرده‌ها را از بقایای به دست آمده از مناطقی همچون آلاسکا، سیبری و منطقه یوکون که در هزاران سال پیش تولید شده بودند، جمع‌آوری کرده‌اند. از آنجا که این درختان ازجمله گونه‌های گیاهی اولیه زمین پس از آخرین عصر یخبندان به شمار می‌آیند و در عین حال توانایی قابل توجهی در سریع بارور شدن دارند، بشدت مورد توجه محققان قرار گرفته‌اند. بنابر تحقیقات، حدود 15 هزار سال پیش یعنی دقیقا همان دورانی که جمعیت ماموت‌ها بتدریج کاهش می‌یافت و همزمان با آن شکارچیان انسانی وارد مناطق زندگی آنها می‌شدند، جمعیت درختان کوتوله بسرعت افزایش یافتند.

اما برای برآورد دقیق وسعت منطقه‌ای که این درختان کوتوله آن را تحت پوشش خود داشته‌اند، محققان به مقایسه ماموت‌ها و فیل‌های امروزی پرداخته‌اند. مبنای مقایسه آنها تأثیرگذاری فیل‌ها بر محیط زیست اطراف خود و میزان استفاده از گیاهان و ریشه‌کن‌کردن درختان کوچک و بزرگ بوده است. به عقیده دانشمندان اگر ماموت‌ها همان تاثیری را بر گونه‌های گیاهی داشته‌اند که فیل‌های امروزی بر محیط زیست اطراف خود دارند، در آن صورت می‌توان این نتیجه را گرفت که انقراض ماموت‌ها به گونه‌های گیاهی کوتوله اجازه گسترش یافتن در محدوده وسیع در طول قرون مختلف را داده است. دانشمندان وسعت این گسترش را از چندین درخت تا پوشیده شدن یک‌چهارم منطقه وسیع سیبری و برینگیا که از آن به پل ارتباطی آسیا و آلاسکا یاد می‌شود، عنوان کرده‌اند.

البته در گذشته نیز مطالعات مشابهی در این خصوص انجام شده که یکی از آنها نشان می‌دهد نسل ماموت‌ها در پی تغییر عمده‌ای که در پوشش گیاهی منطقه زندگی‌شان روی داده، منقرض شده است.

محققان پروژه اخیر در انستیتو کارنگی برای اثبات نظریات خود درخصوص تأثیر گسترش پوشش گیاهی بر افزایش گرمای زمین به شبیه‌سازی‌های مختلفی دست زده‌اند. نتیجه تلاش‌های آنها گویای آن است که افزایش این پوشش موجب شده تا دمای کلی زمین در بازه زمانی چندین قرن بیش از یک دهم درجه سلسیوس افزایش پیدا کند. (البته در مقایسه با 2 قرن گذشته دمای کلی زمین طی تنها
150 سال اخیر 6 برابر گرمتر شده که علت عمده آن افزایش حجم گازهای گلخانه‌ای است که بر اثر اقدامات مخرب انسانی تولید و روانه اتمسفر زمین شده است).

مطالعات دانشمندان نشان می‌دهد تنها سهم اندکی یعنی حدود یک چهارم گسترش جمعیت درختان کوتوله به دلیل انقراض نسل ماموت‌ها بوده و این درحالی است که تغییرات جوی مسوول اصلی بقیه این جمعیت بوده است. براساس این مطالعات، زمانی که شکارچیان انسانی به انقراض نسل ماموت‌ها کمک کرده‌اند، به طور غیرمستقیم در افزایش گرمایش زمین مقصر بوده‌اند. البته در منطقه سیبریاین افزایش دما در حدود 2‌/‌0 درجه بوده که باز هم در اینجا نقش اقدامات انسانی غیرقابل انکار است. تحقیقاتی که پیش از این انجام گرفته، نشان می‌دهد کشاورزانی که در دوران ماقبل تاریخ زندگی می‌کرده‌اند با انجام اقداماتی نظیر از بین بردن درختان جنگلی و سوزاندن آنها در حدود 8000 سال پیش موجبات تغییرات جوی را در زمین فراهم کرده بودند. این دورانی است که از آن به نقش انسان در تغییر شکل دادن به زمین یاد می‌شود، البته برخی محققان می‌گویند این دوران احتمالا زودتر از این شروع شده است. نتیجه‌گیری کلی این بررسی این است که اقدامات مخرب انسانی قدمت بسیار بیشتری نسبت به آنچه که تاکنون تصور می‌شده است، دارد.

سعید حسینی